Quà biếu từ ngà, sừng, móng vuốt: Giá trị quảng cáo và cái giá pháp lý

Được giới thiệu là trang sức độc lạ, vật phẩm phong thủy hoặc quà biếu quý hiếm, những sản phẩm từ ngà, sừng, nanh, móng vuốt động vật có thể khiến người mua chú ý đến mẫu mã và lời quảng cáo mà bỏ qua nguồn gốc. Việc một sản phẩm đã được chế tác, bày bán hoặc lưu giữ từ trước không tự làm cho hoạt động mua bán, tàng trữ sản phẩm đó trở nên hợp pháp.

Một chiếc vòng tay, mặt dây chuyền hay món đồ chạm khắc có thể được giới thiệu bằng những lời như “hàng tự nhiên”, “hàng sưu tầm lâu năm”, “món quà thể hiện đẳng cấp”. Khi giao dịch diễn ra qua mạng, người mua thường chỉ được xem ảnh, video hoặc nghe người bán cam kết về chất liệu. Tuy nhiên, câu hỏi cần làm rõ không chỉ là món đồ có đúng như quảng cáo hay không, mà còn là sản phẩm có nguồn gốc hợp pháp và được phép giao dịch hay không.

Thực tế đã có những vụ việc liên quan đến hoạt động thu mua, chế tác sản phẩm từ động vật để bán qua mạng. Tháng 3/2026, Công an tỉnh Thanh Hóa thông tin về vụ án tàng trữ, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể động vật nguy cấp, quý, hiếm tại phường Hạc Thành. Theo thông tin được công bố, người liên quan khai nhận thu mua ngà voi, móng hổ, móng gấu, răng nanh báo qua các hội nhóm kín, sau đó chế tác thành trang sức để bán kiếm lời. Cơ quan Công an đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can để điều tra theo Điều 244 Bộ luật Hình sự.

Trước đó, tháng 3/2021, thông tin được đăng trên trang điện tử Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I cho biết cơ quan Công an tại Đắk Lắk phát hiện một trường hợp tàng trữ 409 sản phẩm trang sức làm từ ngà voi. Theo lời khai được công bố, số sản phẩm được mua qua Zalo để bán lại. Vụ việc cho thấy hàng hóa đã thành vòng, nhẫn, chuỗi hạt vẫn có thể bị xem xét, xử lý về nguồn gốc và hành vi liên quan đến động vật nguy cấp, quý, hiếm.

Điểm dễ khiến người mua hiểu sai là hình thức bên ngoài của sản phẩm. Khi ngà được chạm khắc, nanh hoặc móng vuốt được gắn vào mặt dây chuyền, người mua có thể chỉ nhìn nhận đó là đồ trang sức. Nhưng công đoạn gia công không xóa đi nguồn gốc từ động vật. Việc xác định sản phẩm thuộc loài nào, thành phần gì và được quản lý theo quy định nào vẫn cần được thực hiện khi xem xét tính hợp pháp.

Nghị định số 146/2026/NĐ-CP xác định sản phẩm của động vật rừng bao gồm nhiều loại vật phẩm có nguồn gốc từ động vật và vật phẩm đã qua chế biến có thành phần từ các bộ phận của động vật rừng. Do đó, không thể cho rằng quy định bảo vệ động vật chỉ áp dụng đối với con vật còn sống hoặc bộ phận chưa chế tác.

Một cách giải thích khác cần được thận trọng xem xét là “hàng có sẵn”, “đồ người quen để lại” hoặc “đã mua từ nhiều năm trước”. Những thông tin này cần được kiểm chứng bằng hồ sơ và hoàn cảnh cụ thể. Thời điểm có được sản phẩm, nguồn gốc, quá trình chuyển giao và quy định áp dụng đều có thể liên quan đến việc xác định tính hợp pháp; lời kể của người bán không thay thế được căn cứ chứng minh.

Tương tự, mua để làm quà biếu, đeo trên người hoặc trưng bày trong nhà không mặc nhiên tạo ra ngoại lệ. Pháp luật có quy định xử lý cả hành vi tàng trữ, vận chuyển trái phép đối với những tang vật thuộc phạm vi điều chỉnh, chứ không chỉ xử lý người trực tiếp săn bắt hoặc bán hàng. Tuy nhiên, cũng không thể kết luận mọi người đang giữ một món đồ được giới thiệu là ngà, sừng hay móng vuốt đều phạm tội. Việc xác định trách nhiệm phải căn cứ chất liệu thực tế, loài, nguồn gốc, hành vi, lỗi và các điều kiện luật định.

Theo khoản 1 Điều 244 Bộ luật Hình sự, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, người phạm tội thuộc khung này có thể bị phạt tiền từ 01 đến 04 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 đến 05 năm. Điều luật có quy định riêng theo từng nhóm động vật và dạng tang vật. Vì vậy, người mua không nên tự lấy kích thước nhỏ, giá tiền thấp hoặc mục đích sử dụng cá nhân để khẳng định món đồ không có rủi ro pháp lý.

Trường hợp chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, hành vi vi phạm vẫn có thể bị xử phạt hành chính theo quy định tương ứng. Điều 26 Nghị định số 146/2026/NĐ-CP quy định xử lý việc tàng trữ, mua bán, chế biến lâm sản trái pháp luật, trong đó có trường hợp không có hồ sơ hợp pháp hoặc hàng hóa không đúng với nội dung hồ sơ. Mức xử lý phải được xác định theo loại tang vật và tình tiết cụ thể, không áp chung một mức phạt cho mọi món đồ.

Đối với người mua qua mạng, cần phân biệt hai vấn đề: xác định chất liệu và xác định tính hợp pháp. Một giấy kiểm định chất liệu, nếu có, không tự thay thế hồ sơ về nguồn gốc và điều kiện giao dịch. Ngược lại, hóa đơn ghi tên một món trang sức cũng chưa đủ để khẳng định thành phần từ động vật trong món đồ đã đáp ứng các yêu cầu quản lý liên quan.

Người dân không nên tự nhận diện ngà, sừng, nanh hoặc móng vuốt qua màu sắc, đường vân, video thử vật liệu hay lời bảo đảm của người bán. Những thông tin đó không đủ thay thế kết luận chuyên môn khi cần xác định tang vật. Nếu người bán vừa khẳng định hàng làm từ động vật quý hiếm, vừa nói không cần chứng minh nguồn gốc, người mua nên dừng giao dịch và hỏi cơ quan Kiểm lâm trước khi chuyển tiền.

Cũng cần thận trọng với lời quảng cáo gắn sản phẩm với khả năng chữa bệnh, bảo vệ sức khỏe hoặc mang lại may mắn. Những lời giới thiệu này không phải căn cứ xác định tính hợp pháp của hàng hóa. Với nhu cầu chăm sóc sức khỏe, người dân nên tìm tư vấn từ cơ sở y tế, không mua hoặc sử dụng sản phẩm từ động vật chỉ dựa vào lời truyền miệng hay nội dung quảng cáo trên mạng.

Đối với người lựa chọn quà biếu, có thể ưu tiên sản phẩm thủ công, trang sức từ vật liệu có nguồn gốc rõ ràng, thông tin minh bạch. Người nhận được món đồ nghi làm từ động vật thuộc diện bảo vệ cũng không nên vội đăng bán lại, gửi đi hoặc nhờ người khác tiêu thụ để tránh liên quan.

Nếu đang lưu giữ sản phẩm chưa rõ nguồn gốc, người dân nên giữ lại thông tin mua bán, tặng cho và giấy tờ đã có; liên hệ cơ quan Kiểm lâm hoặc Công an để được hướng dẫn xác minh, xử lý. Không tự tiêu hủy, thay đổi hình dạng hoặc chuyển giao sản phẩm trong khi chưa làm rõ. Khi phát hiện bài đăng có dấu hiệu mua bán trái phép, có thể cung cấp đường dẫn, tài khoản, thời gian và nội dung liên quan cho cơ quan chức năng; không cần đặt mua thử hoặc tự tiếp cận người bán để thu thập thêm bằng chứng./. 

Minh Long