Rao bán trên mạng, trách nhiệm trước pháp luật

Một bài đăng tìm khách, một lần nhận quảng cáo hoặc giao hàng theo thỏa thuận qua mạng đều có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý nếu gắn với hoạt động trái phép. Tuy nhiên, quảng cáo vi phạm, mua bán trái phép và hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm là những trường hợp cần được phân biệt, không thể áp dụng chung một mức xử lý.

“Chỉ đăng giúp”, “chưa bán được hàng”, “không trực tiếp nuôi giữ” là những cách giải thích người tham gia giao dịch có thể đưa ra khi được hỏi về vai trò của mình. Nhưng để xác định có vi phạm hay không, cơ quan chức năng phải xem xét nội dung đã đăng, hàng hóa được giới thiệu, nguồn gốc, cách thức giao dịch và hành vi thực tế của từng người.

Ngày 27/8/2026, Cổng thông tin điện tử Bộ Công an thông tin về một trường hợp đăng hình ảnh động vật rừng trên tài khoản mạng xã hội để tìm người mua tại tỉnh Đồng Tháp. Vụ việc được phát hiện qua phối hợp giữa lực lượng Cảnh sát kinh tế, An ninh mạng và Công an cơ sở. Tại thời điểm công bố, cơ quan Công an đang củng cố hồ sơ xử lý hành vi quảng cáo kinh doanh động vật rừng và sản phẩm không có nguồn gốc hợp pháp.

Từ những trường hợp như vậy, người sử dụng mạng xã hội cần hiểu rằng trách nhiệm pháp lý không chỉ được đặt ra khi đã nhận tiền hoặc giao hàng. Bản thân nội dung quảng cáo cũng có thể là hành vi vi phạm nếu đáp ứng các dấu hiệu pháp luật quy định.

Khoản 6 Điều 9 Luật Lâm nghiệp cấm các hoạt động như tàng trữ, mua bán, vận chuyển, chế biến, quảng cáo lâm sản trái pháp luật. Việc sử dụng tài khoản cá nhân, hội nhóm kín hay gian hàng trực tuyến không làm thay đổi yêu cầu tuân thủ này. Đồng thời, không phải mọi hoạt động kinh doanh động vật hoang dã đều bị cấm; tính hợp pháp phải được xác định theo loài, nguồn gốc và điều kiện áp dụng đối với từng hoạt động.

Đối với quảng cáo, điểm c khoản 4 Điều 19 Nghị định số 146/2026/NĐ-CP quy định mức phạt từ 05 đến 10 triệu đồng đối với cá nhân thực hiện hành vi thuộc phạm vi điều khoản: quảng cáo để kinh doanh động vật rừng, sản phẩm của chúng không có nguồn gốc hợp pháp hoặc sử dụng thông tin, hình ảnh không có thực để quảng cáo, kinh doanh. Quy định này áp dụng đối với các loài không thuộc danh mục hàng hóa cấm đầu tư, kinh doanh. Vì vậy, không thể lấy mức phạt trên để áp chung cho mọi bài đăng về động vật hoang dã, nhất là hàng hóa thuộc diện cấm.

Ngoài tiền phạt, hành vi quảng cáo nói trên còn bị áp dụng biện pháp buộc gỡ bỏ, xóa nội dung trên không gian mạng và các phương tiện thông tin. Việc chưa bán được hàng không tự loại trừ trách nhiệm đối với hành vi quảng cáo đã thực hiện.

Khi hoạt động đã chuyển sang vận chuyển, tàng trữ, mua bán hoặc chế biến, cơ quan chức năng phải xem xét quy định tương ứng. Điều 25 Nghị định số 146/2026/NĐ-CP điều chỉnh hành vi vận chuyển lâm sản trái pháp luật; Điều 26 quy định về tàng trữ, mua bán, xuất khẩu, nhập khẩu, chế biến lâm sản trái pháp luật. Trong đó, có trường hợp không có hồ sơ hợp pháp và trường hợp có hồ sơ nhưng hàng hóa thực tế không phù hợp với hồ sơ. Một bộ giấy tờ không đương nhiên chứng minh tính hợp pháp nếu không đúng với lô hàng đang giao dịch.

Mức xử phạt đối với các hành vi này phụ thuộc vào loại tang vật, nhóm loài, trị giá, số lượng, khối lượng và các tình tiết theo quy định. Với hành vi quảng cáo nêu trên, tổ chức có cùng hành vi và mức độ vi phạm bị phạt tiền gấp hai lần cá nhân. Tùy trường hợp, người vi phạm còn có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung, biện pháp khắc phục hậu quả; không nên hiểu rằng chỉ cần nộp tiền phạt là được tiếp tục giữ, bán hoặc sử dụng hàng hóa vi phạm.

Ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự cũng không chỉ nằm ở việc đã bán được bao nhiêu tiền. Đối với động vật hoang dã, việc xác định tội phạm còn liên quan đến loài được bảo vệ, dạng tang vật, hành vi thực hiện và các điều kiện khác của điều luật.

Điều 234 Bộ luật Hình sự quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã, với mức phạt tù cao nhất đến 12 năm. Điều 244 quy định riêng về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, có khung hình phạt cao nhất đến 15 năm tù. Đây là mức cao nhất của từng điều luật, không phải hình phạt mặc nhiên đối với mọi trường hợp rao bán hoặc mua một cá thể động vật.

Theo khoản 1 Điều 244 sau sửa đổi năm 2025, người phạm tội thuộc khung này có thể bị phạt tiền từ 01 đến 04 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 đến 05 năm. Đáng chú ý, đối với hành vi thuộc điểm a khoản 1 liên quan đến động vật trong Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, điều luật không đặt ngưỡng số lượng tối thiểu. Do đó, quan niệm “chỉ một con thì không bị xử lý hình sự” có thể dẫn đến nhận thức sai.

Ngược lại, không thể chỉ dựa vào một hình ảnh trên mạng để kết luận người đăng đã phạm tội theo Điều 234 hoặc Điều 244. Cơ quan có thẩm quyền phải xác minh bản chất giao dịch, xác định loài và nguồn gốc tang vật, hành vi, lỗi cùng những yếu tố liên quan. Một bài đăng có thể là thông tin ban đầu phục vụ xác minh, nhưng kết luận pháp lý phải dựa trên chứng cứ.

Với động vật, sản phẩm động vật dùng làm thực phẩm, việc xử lý còn phải xem xét pháp luật về an toàn thực phẩm và thú y. Không áp dụng quy định về động vật rừng cho mọi loại thịt, nội tạng hoặc thực phẩm đông lạnh. Trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm về an toàn thực phẩm có thể bị xem xét theo Điều 317 Bộ luật Hình sự; việc hàng hóa không rõ nguồn gốc không tự đồng nghĩa đã đủ điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự theo điều này.

Người nhận đăng bài, môi giới hoặc vận chuyển cũng cần hiểu rõ vai trò của mình. Điều 17 Bộ luật Hình sự xác định đồng phạm trên cơ sở có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Vì vậy, không phải bất kỳ ai có liên quan đến đơn hàng đều đương nhiên là đồng phạm; nhưng người biết rõ và cố ý giúp sức cho việc thực hiện tội phạm có thể phải chịu trách nhiệm, dù không trực tiếp sở hữu hàng hóa.

Trước khi nhận quảng cáo hoặc tham gia giao dịch, người dân cần kiểm tra thông tin người bán, loại hàng và hồ sơ nguồn gốc phù hợp. Khi có dấu hiệu nghi vấn, nên dừng việc giới thiệu, nhận tiền hoặc giao nhận để làm rõ; không tiếp tục chỉ vì được cam kết người khác sẽ “chịu trách nhiệm thay”.

Trường hợp phát hiện nội dung có dấu hiệu vi phạm trên tài khoản hoặc hội nhóm mình quản lý, cần ngừng phổ biến nội dung đó, lưu giữ thông tin liên quan để cung cấp khi được yêu cầu và phối hợp với cơ quan chức năng. Người dân có thể phản ánh đến cơ quan Công an, Kiểm lâm, Quản lý thị trường hoặc cơ quan chuyên môn về thú y, an toàn thực phẩm tùy tính chất vụ việc; thông tin phản ánh nên kèm đường dẫn, tài khoản, thời gian và dữ liệu giao dịch đã có./. 

Minh Long