Sau lời rao “hàng độc”: Nhận diện mua bán động vật hoang dã trái phép trên mạng

Được giới thiệu là thú cảnh lạ, món quà biếu hoặc sản phẩm quý hiếm, động vật hoang dã và các sản phẩm của chúng có thể tiếp cận người mua chỉ qua một bài đăng, một đoạn video hay cuộc trò chuyện riêng. Phía sau những lời chào mời hấp dẫn có thể là giao dịch không bảo đảm nguồn gốc hợp pháp, khiến người mua, người bán và người tham gia trung gian đối diện nguy cơ vi phạm pháp luật.

Mạng xã hội giúp người có cùng sở thích dễ dàng kết nối, trao đổi kinh nghiệm chăm sóc thú cảnh, tìm hiểu các loài động vật. Tuy nhiên, sự thuận tiện này cũng bị lợi dụng để quảng cáo, tìm khách và tổ chức mua bán động vật hoang dã trái phép. Người mua không trực tiếp gặp người bán, không kiểm tra được nơi nuôi giữ, nhưng vẫn có thể đồng ý giao dịch sau khi xem hình ảnh và nghe lời cam kết qua tin nhắn.

Theo phản ánh của Báo Công an nhân dân, một số hội nhóm trên Facebook, Zalo bị sử dụng làm nơi chào bán động vật hoang dã, từ động vật sống đến thịt và sản phẩm chế tác. Có trường hợp người bán giới thiệu động vật để nuôi hoặc làm quà biếu, sau đó trao đổi riêng về giá, thanh toán và giao nhận. Tên gọi của hội nhóm gắn với sở thích, việc chăm sóc hay bảo vệ động vật không đủ để bảo đảm mọi hoạt động bên trong đều hợp pháp.

Thực tế, các giao dịch qua mạng đã xuất hiện trong những vụ việc được cơ quan Công an phát hiện. Theo thông tin Bộ Công an công bố ngày 13/02/2026, trong vụ án liên quan đến mua bán, tàng trữ, nấu cao hổ tại Thanh Hóa, một bị can khai nhận sử dụng Zalo để liên hệ mua hai cá thể hổ. Cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố các bị can để điều tra về hành vi vi phạm quy định bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm.

Gần hơn, ngày 27/8/2026, Cổng thông tin điện tử Bộ Công an thông tin lực lượng Công an tỉnh Đồng Tháp phát hiện một trường hợp đăng hình ảnh động vật rừng trên tài khoản mạng xã hội để tìm người mua. Tại thời điểm công bố, Công an xã Bình Hàng Trung đang củng cố hồ sơ xử lý. Vụ việc cho thấy hoạt động rao bán trên tài khoản cá nhân vẫn có thể được phát hiện, xác minh, dù người đăng chưa tổ chức một cửa hàng hay điểm kinh doanh công khai.

Điều đáng lưu ý đối với người sử dụng mạng là lời giới thiệu có thể khiến một giao dịch cần kiểm tra chặt chẽ trở nên bình thường. Một con vật được gọi là “thú cưng”, một sản phẩm được giới thiệu là “đồ sưu tầm” hay “quà biếu” vẫn phải đáp ứng quy định pháp luật tương ứng. Mục đích mua để nuôi, tặng hoặc trưng bày không tự làm cho nguồn gốc hàng hóa trở nên hợp pháp.

Vì vậy, khi tiếp cận những lời rao “hàng độc”, “hàng hiếm”, người dân cần chú ý đến thông tin người bán có thể chứng minh, thay vì chỉ nhìn hình ảnh đẹp hoặc số lượng bình luận. Cần thận trọng nếu người bán không nói rõ tên loài, không cung cấp được địa chỉ kiểm chứng, né tránh câu hỏi về nguồn gốc hoặc chỉ hứa sẽ bổ sung giấy tờ sau khi nhận tiền. Việc thúc giục đặt cọc khi những thông tin cơ bản còn thiếu cũng là lý do để người mua dừng lại, kiểm tra thêm.

Giao dịch qua tin nhắn riêng, tham gia nhóm kín hay yêu cầu đặt cọc tự thân không chứng minh có vi phạm. Tuy nhiên, khi đi kèm việc che giấu thông tin hàng hóa, từ chối cung cấp hồ sơ hoặc khẳng định không cần giấy tờ, người mua không nên tiếp tục giao dịch chỉ vì tin người quen giới thiệu. Lượt theo dõi, đánh giá tích cực và thời gian hoạt động của tài khoản cũng không thay thế được căn cứ về tính hợp pháp của hàng hóa.

Pháp luật không đồng nhất mọi hoạt động nuôi, mua bán động vật hoang dã với hành vi bị cấm. Việc được phép thực hiện hay không còn phụ thuộc vào loài, nguồn gốc, mục đích và các điều kiện quản lý liên quan. Khoản 6 Điều 9 Luật Lâm nghiệp quy định cấm các hoạt động mua bán, vận chuyển, chế biến, quảng cáo lâm sản trái pháp luật. Bởi vậy, người dân cần làm rõ điều kiện của giao dịch cụ thể, không suy luận rằng một loài được nuôi ở nơi khác thì bất kỳ cá thể nào của loài đó cũng được phép mua bán.

Ngay cả hoạt động quảng cáo cũng có thể bị xử lý khi đáp ứng các dấu hiệu vi phạm, không nhất thiết phải chờ hàng hóa được giao cho người mua. Nghị định số 146/2026/NĐ-CP đã quy định xử phạt đối với một số hành vi quảng cáo kinh doanh động vật rừng, sản phẩm của chúng không có nguồn gốc hợp pháp, đồng thời buộc gỡ bỏ nội dung quảng cáo vi phạm. Việc xác định chế tài phải căn cứ đúng hành vi, loài và phạm vi áp dụng của quy định.

Trước khi quyết định mua, người dân nên yêu cầu người bán cung cấp thông tin rõ ràng về loài, nguồn gốc và hồ sơ phải có theo quy định. Nếu được gửi ảnh giấy tờ, cần đối chiếu nội dung với động vật hoặc sản phẩm đang chào bán; không chỉ nhìn thấy một giấy xác nhận là cho rằng toàn bộ giao dịch đã hợp pháp. Khi chưa xác định được loài hoặc chưa rõ yêu cầu về hồ sơ, có thể liên hệ cơ quan Kiểm lâm để được hướng dẫn trước khi chuyển tiền, nhận hàng.

Đối với người được nhờ đăng bài, giới thiệu khách hoặc nhận giao hàng, cũng cần kiểm tra thông tin thay vì nhận lời chỉ dựa trên quan hệ quen biết. Nếu nhận thấy dấu hiệu mua bán trái phép, không tiếp tục quảng bá, kết nối giao dịch hoặc nhận vận chuyển. Việc xác định trách nhiệm của từng người sẽ căn cứ hành vi thực tế, lỗi và các chứng cứ liên quan.

Tại Tây Ninh, nội dung phòng ngừa vi phạm về động vật hoang dã đã được đưa đến các hộ kinh doanh. Ngày 26/8/2026, Chi đoàn Viện kiểm sát nhân dân khu vực 10 phối hợp Chi đoàn Công an xã Phước Vinh tổ chức tuyên truyền, vận động các hộ kinh doanh, nhà hàng, quán ăn không sử dụng sản phẩm động vật hoang dã trái pháp luật. Khi việc tìm nguồn hàng ngày càng thuận tiện qua mạng, kiểm tra đầu vào cũng cần được thực hiện với cả những đơn hàng đặt qua điện thoại, tin nhắn hoặc hội nhóm.

Khi phát hiện bài đăng có dấu hiệu vi phạm, người dân nên lưu đường dẫn, tên tài khoản, thời gian đăng và hình ảnh, nội dung liên quan mà mình tiếp cận được; sử dụng chức năng báo cáo của nền tảng và cung cấp thông tin cho cơ quan Công an hoặc Kiểm lâm. Không cần tự đặt mua để lấy bằng chứng, hẹn gặp người bán hay phát tán thông tin cá nhân lên mạng. Trường hợp đã nhận động vật nghi được mua bán trái phép, cần sớm liên hệ cơ quan chức năng để được hướng dẫn, không tự bán lại, chuyển cho người khác hoặc thả ra môi trường./.

Minh Long