Deepfake xuyên ngôn ngữ - Thấy mặt, nghe giọng vẫn phải kiểm tra

Trước đây, một cuộc gọi video nhìn thấy rõ khuôn mặt, nghe đúng giọng nói thường được xem là căn cứ đáng tin cậy để xác định người đang liên lạc. Tuy nhiên, với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, đối tượng có thể tạo hình ảnh, giọng nói gần giống người thật, kết hợp công cụ dịch và đồng bộ khẩu hình để giao tiếp bằng nhiều ngôn ngữ. Trong môi trường số hiện nay, thấy mặt và nghe giọng không còn đồng nghĩa với việc danh tính đã được xác thực.

Deepfake là gì?

Deepfake có thể hiểu đơn giản là hình ảnh, âm thanh hoặc video được tạo mới, chỉnh sửa bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo, khiến người xem tưởng một cá nhân thật đang nói hoặc thực hiện hành động mà trên thực tế họ chưa từng nói, chưa từng làm.

Từ những hình ảnh, đoạn video và bản ghi âm được đăng công khai trên mạng xã hội, công nghệ có thể mô phỏng một phần khuôn mặt, giọng nói, cách biểu cảm hoặc phong cách giao tiếp của một người. Nội dung giả sau đó được sử dụng trong cuộc gọi điện thoại, cuộc gọi video, tin nhắn thoại, video quảng cáo hoặc tài khoản mạng xã hội giả mạo.

Deepfake không chỉ là việc “ghép mặt” vào một video có sẵn. Công nghệ hiện nay còn có thể:

- Mô phỏng giọng nói của một người.

- Tạo video khuôn mặt nói theo nội dung được chuẩn bị trước.

- Chuyển giọng nói từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác.

- Điều chỉnh khẩu hình tương đối phù hợp với lời thoại.

- Tạo nhân vật không tồn tại nhưng có hình ảnh, giọng nói giống người thật.

- Kết hợp hình ảnh giả với tài khoản mạng xã hội bị chiếm quyền sử dụng.

Bộ Công an đã cảnh báo tội phạm công nghệ cao có thể giả danh cơ quan, tổ chức, truy cập tài khoản người dân, giả giọng nói và nhận diện khuôn mặt để thực hiện hành vi lừa đảo.

Ảnh minh họa.

Khi rào cản ngôn ngữ không còn

Trước đây, khác biệt ngôn ngữ là một hạn chế đối với tội phạm xuyên quốc gia. Đối tượng nước ngoài không nói được tiếng Việt thường khó trò chuyện tự nhiên, còn đối tượng trong nước khó giả danh người nước ngoài trong thời gian dài.

Hiện nay, công cụ dịch tự động có thể chuyển nội dung giữa tiếng Việt, tiếng Trung và nhiều ngôn ngữ khác trong thời gian ngắn. Khi kết hợp với công nghệ mô phỏng giọng nói, đối tượng có thể làm cho nạn nhân tưởng rằng một người quen đang nói bằng ngôn ngữ khác hoặc một người nước ngoài đang nói tiếng Việt tương đối trôi chảy.

Đối tượng cũng có thể sử dụng nhân viên biết ngoại ngữ, kịch bản được dịch sẵn và công nghệ điều chỉnh giọng nói để che giấu dấu vết về quốc tịch, giới tính, tuổi tác hoặc địa điểm hoạt động.

Đối với Tây Ninh, nguy cơ này cần được chú ý khi người dân có người thân làm việc, học tập ở nước ngoài; giao dịch với đối tác nước ngoài; tham gia hội nhóm mua bán hàng hóa xuyên biên giới hoặc kết bạn qua mạng xã hội. Một cuộc gọi bằng tiếng Việt từ tài khoản của người thân đang ở nước ngoài chưa đủ để khẳng định người gọi là người thật.

Một nội dung deepfake có thể được tạo từ chính dữ liệu người dùng công khai

Nhiều người thường xuyên đăng video sinh hoạt, livestream, chúc mừng sinh nhật, giới thiệu công việc hoặc chia sẻ thông tin gia đình trên mạng xã hội. Những nội dung tưởng như bình thường có thể làm lộ:

- Hình ảnh khuôn mặt ở nhiều góc độ.

- Giọng nói và cách sử dụng từ ngữ.

- Tên, tuổi, nghề nghiệp và nơi làm việc.

- Quan hệ giữa các thành viên trong gia đình.

- Thông tin người thân đang học tập, lao động ở nước ngoài.

- Lịch trình đi lại, du lịch hoặc công tác.

- Cách xưng hô, biệt danh và những câu nói quen thuộc.

Khi có đủ thông tin, đối tượng xây dựng kịch bản phù hợp với hoàn cảnh của nạn nhân. Chúng không nhất thiết phải tạo một video hoàn hảo. Chỉ cần hình ảnh, giọng nói và câu chuyện đủ giống thật trong vài chục giây, cộng với áp lực phải chuyển tiền ngay, nạn nhân có thể không kịp phát hiện dấu hiệu bất thường.

Những kịch bản lừa đảo bằng deepfake thường gặp

1. Giả người thân ở nước ngoài gặp sự cố

Nạn nhân nhận được cuộc gọi hoặc tin nhắn thoại từ tài khoản giống người thân, thông báo đang gặp tai nạn, bị giữ tại cửa khẩu, mất giấy tờ, cần nộp viện phí hoặc phải thanh toán một khoản tiền khẩn cấp.

Trong cuộc gọi video, khuôn mặt có thể giống người thân nhưng hình ảnh thường chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn. Đối tượng viện lý do mạng yếu, đang ở bệnh viện, sân bay hoặc cơ quan chức năng nên không thể nói chuyện lâu.

Sau đó, chúng yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản của “bạn”, “đồng nghiệp”, “phiên dịch viên” hoặc “người hỗ trợ”. Đây là dấu hiệu bất thường vì tài khoản nhận tiền không thuộc người đang cần giúp đỡ.

2. Giả lãnh đạo, đối tác hoặc người quản lý doanh nghiệp

Đối tượng giả giọng nói hoặc khuôn mặt của lãnh đạo doanh nghiệp, chủ cơ sở kinh doanh hoặc đối tác nước ngoài để yêu cầu nhân viên kế toán chuyển tiền, thanh toán hợp đồng hoặc thay đổi tài khoản thụ hưởng.

Kịch bản thường diễn ra vào thời điểm lãnh đạo đang đi công tác, ngoài giờ làm việc hoặc khi doanh nghiệp chuẩn bị thanh toán đơn hàng lớn. Đối tượng tạo áp lực phải xử lý ngay vì “đối tác đang chờ”, “hàng sắp qua cửa khẩu” hoặc “cần giữ tỷ giá”.

Nếu doanh nghiệp chỉ xác nhận giao dịch qua tin nhắn hoặc cuộc gọi video mà không có quy trình kiểm tra độc lập, nguy cơ mất tiền rất lớn.

3. Giả danh cán bộ cơ quan chức năng trong cuộc gọi video

Đối tượng có thể sử dụng hình ảnh phòng làm việc, quân phục, biển tên, giấy tờ và giọng nói đã qua xử lý để giả danh cán bộ Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, hải quan hoặc cơ quan xuất nhập cảnh.

Chúng thông báo nạn nhân có liên quan đến một vụ án xuyên quốc gia, đường dây rửa tiền, ma túy hoặc xuất nhập cảnh trái phép. Để “phục vụ điều tra”, nạn nhân bị yêu cầu cài ứng dụng họp trực tuyến, bật camera, chia sẻ màn hình, cung cấp thông tin tài khoản và chuyển tiền để kiểm tra.

Cơ quan Công an không yêu cầu người dân chuyển tiền để chứng minh vô tội; không gửi lệnh bắt, quyết định tố tụng qua mạng xã hội; không yêu cầu cài ứng dụng lạ hoặc chia sẻ màn hình điện thoại để phục vụ điều tra.

4. Giả chuyên gia, người nổi tiếng để mời đầu tư

Deepfake có thể được sử dụng để tạo video trong đó một chuyên gia, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc người có ảnh hưởng xuất hiện và giới thiệu dự án đầu tư, sàn giao dịch, tiền ảo hoặc cơ hội kinh doanh quốc tế.

Video có thể được đăng trên fanpage giả, đưa vào quảng cáo hoặc phát trong nhóm kín. Khi người xem liên hệ, đối tượng bố trí “nhân viên tư vấn”, hướng dẫn cài ứng dụng và chuyển tiền.

Hoạt động “Chống lừa đảo trực tuyến năm 2025” do Bộ Công an phối hợp triển khai cũng chỉ ra việc tội phạm tận dụng AI và deepfake để giả mạo khuôn mặt, giọng nói người thân nhằm thao túng cảm xúc và lòng tin của nạn nhân.

5. Giả người yêu hoặc bạn bè quen qua mạng

Đối tượng sử dụng hình ảnh của người khác để tạo hồ sơ cá nhân, sau đó dùng video ghi sẵn hoặc công nghệ thay đổi khuôn mặt khi gọi video. Chúng có thể tự giới thiệu là người Trung Quốc biết tiếng Việt, người Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài hoặc doanh nhân thường xuyên đi lại qua nhiều quốc gia.

Sau thời gian xây dựng tình cảm, đối tượng viện lý do gặp khó khăn, gửi quà, đầu tư chung hoặc chuẩn bị sang Việt Nam để yêu cầu nạn nhân chuyển tiền.

Một cuộc gọi video ngắn không đủ để chứng minh danh tính, nhất là khi người đối diện luôn né tránh gặp trực tiếp, không cho xem không gian xung quanh hoặc thường xuyên lấy lý do chất lượng mạng kém.

6. Cắt ghép hình ảnh để đe dọa, tống tiền

Từ ảnh khuôn mặt công khai, đối tượng có thể ghép vào hình ảnh hoặc video nhạy cảm, sau đó đe dọa gửi cho gia đình, đồng nghiệp hoặc đăng lên mạng nếu nạn nhân không chuyển tiền.

Trong trường hợp này, nạn nhân thường hoảng sợ, xấu hổ và muốn giải quyết kín đáo. Tuy nhiên, việc chuyển tiền không bảo đảm nội dung sẽ bị xóa. Đối tượng có thể tiếp tục đòi tiền nhiều lần vì biết nạn nhân đang lo sợ.

Người bị đe dọa cần lưu chứng cứ, không thương lượng kéo dài, không chuyển tiền và trình báo cơ quan Công an.

Dấu hiệu nào có thể giúp nhận biết?

Một số nội dung deepfake có thể xuất hiện những biểu hiện bất thường như:

- Chuyển động môi không hoàn toàn khớp với lời nói.

- Khuôn mặt thiếu tự nhiên khi quay sang hai bên.

- Vùng viền tóc, tai, cổ hoặc kính bị nhòe.

- Ánh sáng trên khuôn mặt không phù hợp với không gian xung quanh.

- Biểu cảm lặp lại, chớp mắt bất thường.

- Giọng nói đều, thiếu cảm xúc hoặc ngắt câu không tự nhiên.

- Âm thanh và hình ảnh không đồng bộ.

- Video rất ngắn, thường xuyên đứng hình hoặc đột ngột tắt.

- Người gọi né tránh câu hỏi ngoài nội dung đã chuẩn bị.

- Không thực hiện được một động tác đơn giản theo đề nghị của người nghe.

Tuy nhiên, công nghệ ngày càng hoàn thiện nên không thể chỉ dựa vào lỗi hình ảnh hoặc âm thanh để kết luận. Video bị mờ, giật hoặc không đồng bộ cũng có thể do đường truyền Internet yếu. Biện pháp an toàn nhất không phải là cố nhìn xem video có giả hay không, mà là xác minh danh tính qua một kênh độc lập.

Quy trình xác minh khi nhận yêu cầu chuyển tiền

Bước 1: Dừng cuộc gọi

Khi nhận được yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp, cần chủ động kết thúc cuộc gọi. Không để đối tượng duy trì liên lạc liên tục hoặc ngăn cản việc trao đổi với người khác.

Bước 2: Gọi lại bằng số đã lưu

Không gọi lại số mới do người đang liên hệ cung cấp. Cần sử dụng số điện thoại đã lưu trước đó hoặc một kênh liên lạc mà hai bên thường xuyên sử dụng.

Bước 3: Xác minh với người thứ ba

Liên hệ thành viên khác trong gia đình, đồng nghiệp, cơ quan hoặc đơn vị nơi người đó đang làm việc. Đối với giao dịch doanh nghiệp, cần xác nhận với bộ phận phụ trách hợp đồng hoặc người có thẩm quyền.

Bước 4: Đặt câu hỏi riêng

Có thể hỏi về một kỷ niệm, biệt danh hoặc thông tin chỉ những người thân thiết biết. Không nên sử dụng thông tin đã đăng công khai trên mạng xã hội.

Bước 5: Kiểm tra tài khoản nhận tiền

Nếu người thân gọi nhưng yêu cầu chuyển vào tài khoản của một người lạ, phải xem đây là dấu hiệu nguy hiểm. Đối với doanh nghiệp, mọi thay đổi tài khoản thanh toán phải được xác nhận bằng quy trình chính thức, không chỉ qua tin nhắn hoặc cuộc gọi.

Mỗi gia đình nên có một cách xác thực riêng

Gia đình có người học tập, lao động hoặc thường xuyên đi nước ngoài nên thống nhất trước một “mật khẩu an toàn” hoặc câu hỏi xác minh. Nội dung này không đăng lên mạng, không sử dụng ngày sinh, số điện thoại hoặc thông tin dễ đoán.

Khi có cuộc gọi thông báo tai nạn, bị bắt giữ, mất giấy tờ hoặc cần tiền khẩn cấp, người nhận phải yêu cầu cung cấp mật khẩu. Nếu người gọi né tránh, trả lời sai hoặc liên tục thúc giục, cần dừng giao dịch và kiểm tra qua người khác.

Người lớn tuổi trong gia đình cần được hướng dẫn rằng giọng nói và khuôn mặt trong video có thể bị làm giả. Con cháu nên chủ động thống nhất quy trình: bất kỳ khoản chuyển tiền bất thường nào cũng phải được xác minh với ít nhất một thành viên khác.

Cơ quan, doanh nghiệp cần kiểm soát giao dịch như thế nào?

Đối với cơ quan, doanh nghiệp, hộ kinh doanh và tiểu thương, không nên dùng cuộc gọi video làm căn cứ duy nhất để phê duyệt thanh toán. Cần thực hiện:

- Quy định rõ thẩm quyền yêu cầu và phê duyệt chuyển tiền.

- Xác minh qua ít nhất hai kênh đối với giao dịch bất thường.

- Áp dụng cơ chế hai người kiểm tra với khoản tiền lớn.

- Không thay đổi tài khoản thụ hưởng chỉ dựa vào tin nhắn.

- Gọi lại cho đối tác qua số đã sử dụng trong hợp đồng.

- Kiểm tra kỹ tên người thụ hưởng và nội dung chuyển tiền.

- Cảnh giác khi yêu cầu thanh toán phát sinh ngoài giờ làm việc.

- Tập huấn cho nhân viên kế toán, thủ quỹ và người quản lý tài khoản.

Đặc biệt, khi đối tác nước ngoài thông báo thay đổi tài khoản ngân hàng, doanh nghiệp cần xác minh trực tiếp bằng kênh chính thức và lưu lại tài liệu xác nhận.

Hạn chế dữ liệu bị lợi dụng để tạo deepfake

Người dùng nên rà soát quyền riêng tư của tài khoản mạng xã hội, hạn chế công khai số điện thoại, lịch trình, thông tin người thân và video có giọng nói rõ trong thời gian dài. Không tùy tiện tham gia các ứng dụng yêu cầu tải ảnh khuôn mặt, ghi âm giọng nói hoặc cung cấp dữ liệu sinh trắc học khi chưa biết rõ đơn vị vận hành và mục đích sử dụng.

Tài khoản mạng xã hội cần sử dụng mật khẩu mạnh, không dùng chung mật khẩu và bật xác thực hai lớp. Khi tài khoản của người quen có biểu hiện bất thường, cần thông báo ngay cho chủ tài khoản qua kênh khác.

Việc sử dụng công nghệ AI, chỉnh sửa hình ảnh hoặc âm thanh không mặc nhiên là vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, hành vi sử dụng hình ảnh, giọng nói giả mạo để chiếm đoạt tài sản, đe dọa, xúc phạm danh dự, phát tán nội dung trái phép hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác có thể bị xử lý tùy theo tính chất và hậu quả.

Khi phát hiện cuộc gọi hoặc video giả mạo

Người dân không nên tiếp tục tranh luận hoặc làm theo yêu cầu của đối tượng. Cần chụp màn hình tài khoản liên hệ, lưu số điện thoại, đường link, tin nhắn, bản ghi âm hoặc video nếu thiết bị và điều kiện cho phép.

Nếu đối tượng giả mạo người quen, cần thông báo ngay cho người bị mạo danh để họ cảnh báo các mối quan hệ khác, kiểm tra tài khoản và thay đổi thông tin bảo mật. Đồng thời, báo cáo tài khoản giả với nền tảng mạng xã hội.

Nếu đã chuyển tiền, phải liên hệ ngay ngân hàng để đề nghị tra soát và xem xét ngăn chặn giao dịch; sau đó trình báo cơ quan Công an gần nhất. Khi trình báo, cần cung cấp đầy đủ dữ liệu gốc, không tiếp tục chỉnh sửa, cắt ghép hoặc chuyển đổi định dạng các tệp có liên quan, vì những thông tin này có thể phục vụ quá trình xác minh nguồn phát tán, tài khoản sử dụng và dòng tiền chiếm đoạt./.

Minh Long