Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) hoàn thiện cơ sở pháp lý, kiện toàn tổ chức, nâng cao hiệu quả điều tra hình sự

Dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) được xây dựng nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về tiếp tục sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; đồng thời khắc phục những khó khăn, vướng mắc sau 10 năm thi hành Luật năm 2015. Với nhiều nội dung sửa đổi quan trọng về tổ chức, thẩm quyền, cơ chế phối hợp và ứng dụng công nghệ, dự thảo Luật hướng tới xây dựng hệ thống cơ quan điều tra chuyên nghiệp, hiện đại, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tình hình mới.

Tháo gỡ vướng mắc, đáp ứng yêu cầu thực tiễn

Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho tổ chức và hoạt động của các Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; góp phần nâng cao chất lượng điều tra, xử lý tội phạm và tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Tuy nhiên, sau 10 năm triển khai, những thay đổi trong tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền địa phương và yêu cầu cải cách tư pháp đã đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện. Đáng chú ý, việc sắp xếp tổ chức Công an nhân dân theo hướng tinh, gọn, mạnh, không tổ chức Công an cấp huyện đòi hỏi phải rà soát, điều chỉnh thẩm quyền, trách nhiệm của từng cấp, từng cơ quan, bảo đảm hoạt động điều tra không bị gián đoạn, chồng chéo hoặc bỏ sót nhiệm vụ.

Bên cạnh đó, yêu cầu phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn giữa các cơ quan trong hoạt động điều tra; tăng cường phối hợp, kiểm soát quyền lực; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa đổi Luật.

Việc hoàn thiện pháp luật về tổ chức cơ quan điều tra hình sự còn nhằm bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất với Bộ luật Tố tụng hình sự và các văn bản pháp luật có liên quan, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc tổ chức, phân công và kiểm soát hoạt động điều tra, đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Tổ chức lại hệ thống cơ quan điều tra theo hướng tinh gọn, hiệu quả

Dự thảo Luật gồm 8 chương, 52 điều, giảm 21 điều so với Luật năm 2015; trong đó bỏ 1 chương với 24 điều, bổ sung 2 điều, giữ nguyên 7 điều và sửa đổi, bổ sung 43 điều. Các quy định tập trung vào nguyên tắc tổ chức điều tra hình sự; tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan điều tra và cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; chức danh Điều tra viên; cơ chế phân công, phối hợp, kiểm soát và các điều kiện bảo đảm hoạt động điều tra.

Một trong những nội dung trọng tâm là tổ chức lại hệ thống Cơ quan điều tra phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới. Theo Điều 3 và Điều 4 dự thảo, hệ thống Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân được tổ chức ở cấp Bộ và cấp tỉnh, không còn Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện. Bộ trưởng Bộ Công an được giao quy định tổ chức bộ máy các Cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân trên cơ sở cơ cấu tổ chức của Bộ.

Đáng chú ý, dự thảo đề xuất không tiếp tục tổ chức Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Viện kiểm sát quân sự Trung ương. Theo phương án được đề xuất, thẩm quyền điều tra một số nhóm tội phạm trước đây thuộc các cơ quan này được chuyển tương ứng sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an và Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng. Dự thảo bổ sung thẩm quyền điều tra đối với một số tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, tội phạm về tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp theo các trường hợp luật định.

Đối với hệ thống Cơ quan An ninh điều tra, dự thảo tiếp tục hoàn thiện nhiệm vụ, quyền hạn ở cấp Bộ và cấp tỉnh. Theo đó, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an được đề xuất trực tiếp điều tra một số vụ án đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, liên quan nhiều tỉnh, thành phố hoặc nhiều quốc gia thuộc thẩm quyền cấp tỉnh khi xét thấy cần thiết.

Cùng với đó, nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Công an cấp tỉnh được điều chỉnh theo hướng phù hợp với việc không tổ chức Công an cấp huyện. Thẩm quyền giải quyết các vụ án trước đây thuộc cấp huyện được chuyển giao cho cấp tỉnh theo quy định của dự thảo. Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đồng thời được tăng cường vai trò hướng dẫn, chỉ đạo, kiểm tra đối với Công an cấp xã và các cơ quan thuộc lực lượng Cảnh sát nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.

Những điều chỉnh này hướng tới phân định rõ thẩm quyền, tăng cường tính thống nhất trong chỉ đạo nghiệp vụ, đồng thời bảo đảm tính liên tục, thông suốt của hoạt động điều tra khi tổ chức bộ máy có sự thay đổi.

Phát huy vai trò Công an cấp xã, nâng cao hiệu quả xử lý vụ việc từ cơ sở

Cùng với việc kiện toàn hệ thống Cơ quan điều tra, dự thảo Luật điều chỉnh nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra như Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư, Cảnh sát biển và các cơ quan thuộc Công an nhân dân, Quân đội nhân dân, bảo đảm phù hợp với tổ chức bộ máy mới.

Đối với Hải quan, Kiểm lâm và Kiểm ngư, dự thảo định hướng thu hẹp phạm vi điều tra, theo hướng duy trì thẩm quyền khởi tố vụ án và tiến hành một số hoạt động điều tra trong thời hạn 7 ngày, sau đó chuyển vụ án cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền. Cách tiếp cận này xuất phát từ thực tiễn các lực lượng chủ yếu thực hiện nhiệm vụ phát hiện, ngăn chặn và xử lý ban đầu, trong khi việc điều tra toàn diện thường đòi hỏi năng lực chuyên môn, nghiệp vụ chuyên sâu của Cơ quan điều tra.

Đối với Công an cấp xã, dự thảo làm rõ trách nhiệm tiếp nhận, phân loại, xử lý thông tin về hành vi vi phạm pháp luật nhằm xác định nguồn tin về tội phạm; đồng thời đặt hoạt động của lực lượng này dưới sự hướng dẫn, chỉ đạo, kiểm tra về nghiệp vụ của Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp trên.

Đây là nội dung có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh không còn tổ chức Công an cấp huyện. Việc xác định rõ vai trò của Công an cấp xã góp phần nâng cao khả năng phát hiện, tiếp nhận và xử lý thông tin ngay từ địa bàn cơ sở, phù hợp với yêu cầu chủ động nắm tình hình, phòng ngừa và đấu tranh với tội phạm từ sớm, từ xa.

Đáng chú ý, Điều 39 dự thảo quy định về nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của Điều tra viên trung cấp, Điều tra viên cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã. Khi được Thủ trưởng Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh ủy quyền, phân công, các Điều tra viên này có thể trực tiếp tổ chức, chỉ đạo giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra vụ án hình sự trong phạm vi được giao; thực hiện một số nhiệm vụ tố tụng theo quy định của pháp luật.

Cơ chế này tạo điều kiện tăng cường năng lực xử lý công việc tại cơ sở, rút ngắn quy trình chuyển giao, phối hợp trong những trường hợp đủ điều kiện, đồng thời bảo đảm hoạt động điều tra được thực hiện đúng thẩm quyền. Việc gắn quyền hạn với trách nhiệm cá nhân, cùng cơ chế phân công, ủy quyền và kiểm tra của Cơ quan điều tra cấp tỉnh, là yếu tố quan trọng nhằm bảo đảm kiểm soát quyền lực trong hoạt động tố tụng hình sự.

Chuẩn hóa đội ngũ Điều tra viên, tăng cường trách nhiệm trong thực thi nhiệm vụ

Dự thảo Luật tiếp tục quy định ba ngạch Điều tra viên gồm sơ cấp, trung cấp và cao cấp tại Điều 34; đồng thời hoàn thiện các tiêu chuẩn chung đối với Điều tra viên tại Điều 35, làm rõ yêu cầu về phẩm chất chính trị, đạo đức, trình độ và kinh nghiệm pháp luật.

Việc duy trì hệ thống ngạch Điều tra viên gắn với các tiêu chuẩn cụ thể góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác điều tra, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm trong giải quyết các vụ án hình sự.

Một điểm đáng chú ý khác là hoàn thiện cơ chế ủy quyền giữa Thủ trưởng và Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra. Theo Điều 37 dự thảo, Thủ trưởng Cơ quan điều tra có thể ủy quyền cho một Phó Thủ trưởng thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Phó Thủ trưởng chịu trách nhiệm trước Thủ trưởng về nhiệm vụ được ủy quyền và chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi, quyết định của mình.

Quy định này góp phần tăng tính chủ động, linh hoạt trong tổ chức, điều hành hoạt động điều tra, nhất là khi khối lượng công việc lớn và phạm vi giải quyết vụ án được điều chỉnh theo mô hình tổ chức mới. Đồng thời, việc quy định rõ trách nhiệm của người được ủy quyền cũng tạo cơ sở pháp lý để tăng cường kiểm tra, giám sát, hạn chế tình trạng né tránh trách nhiệm hoặc thực hiện nhiệm vụ vượt quá phạm vi được giao.

Đẩy mạnh chuyển đổi số, hướng tới nền điều tra hiện đại

Trong bối cảnh tội phạm ngày càng có xu hướng lợi dụng công nghệ, không gian mạng và các phương thức hoạt động tinh vi, việc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong điều tra hình sự là yêu cầu ngày càng cấp thiết.

Dự thảo Luật bổ sung nguyên tắc và các quy định liên quan đến ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong tổ chức, hoạt động điều tra hình sự. Đây là định hướng quan trọng nhằm nâng cao năng lực tiếp nhận, quản lý, khai thác thông tin, dữ liệu; hỗ trợ xác minh, thu thập và đánh giá tài liệu; tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin và phối hợp giữa các cơ quan có liên quan.

Việc ứng dụng công nghệ cũng mở ra điều kiện nâng cao hiệu quả quản lý hồ sơ, xử lý thông tin và tổ chức hoạt động nghiệp vụ, góp phần rút ngắn thời gian xử lý công việc, nâng cao chất lượng điều tra và sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Tuy nhiên, hiện đại hóa hoạt động điều tra phải đi đôi với bảo đảm an ninh, an toàn thông tin, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật điều tra và quyền, lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân. Việc thu thập, quản lý, khai thác và sử dụng dữ liệu cần được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng mục đích, tuân thủ quy định pháp luật, bảo đảm khả năng kiểm tra, giám sát và xác định trách nhiệm khi có vi phạm.

Đây là yêu cầu quan trọng để xây dựng nền điều tra hình sự hiện đại, trong đó công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ nghiệp vụ mà còn phải được đặt trong khuôn khổ pháp lý chặt chẽ, gắn với trách nhiệm và cơ chế kiểm soát quyền lực.

Hoàn thiện thể chế, tạo nền tảng nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm

Với phạm vi sửa đổi tương đối toàn diện, dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) hướng tới giải quyết đồng thời các yêu cầu về kiện toàn tổ chức, phân định thẩm quyền, nâng cao chất lượng đội ngũ Điều tra viên và hiện đại hóa phương thức hoạt động.

Việc tổ chức lại hệ thống Cơ quan điều tra, điều chỉnh nhiệm vụ của các cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra và làm rõ vai trò của Công an cấp xã được kỳ vọng sẽ tạo cơ chế vận hành tinh gọn, thông suốt, phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới. Cùng với đó, các quy định về ủy quyền, trách nhiệm cá nhân, phối hợp và kiểm soát hoạt động điều tra góp phần nâng cao tính minh bạch, kỷ luật, kỷ cương trong thực thi nhiệm vụ.

Quan trọng hơn, việc hoàn thiện cơ sở pháp lý về tổ chức cơ quan điều tra hình sự phải gắn liền với yêu cầu bảo đảm quyền con người, quyền công dân, quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân; bảo đảm mọi hoạt động điều tra được tiến hành đúng pháp luật, khách quan, toàn diện và không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.

Dự án Luật vì vậy không chỉ là bước điều chỉnh về tổ chức và thẩm quyền, mà còn là một nội dung quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế, cải cách tư pháp và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về an ninh, trật tự. Khi được hoàn thiện và triển khai đồng bộ, các quy định mới sẽ góp phần tạo nền tảng pháp lý vững chắc để xây dựng hệ thống cơ quan điều tra tinh gọn, chuyên nghiệp, hiện đại, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.

Tuyết Nhung – Minh Khánh