Khi trẻ em hoặc phụ nữ cầu cứu: Hãy lắng nghe, đừng đổ lỗi

“Con đã gửi ảnh cho người đó. Bây giờ họ dọa đăng lên mạng.”

“Có người theo dõi vị trí và đọc được tin nhắn của tôi.”

“Các bạn lập nhóm để bôi nhọ con, nhưng con không dám đi học.”

Khi một trẻ em hoặc phụ nữ nói ra những điều này, họ có thể đã trải qua nhiều ngày, nhiều tuần trong sợ hãi. Trước khi cầu cứu, nạn nhân thường phải đấu tranh với cảm giác xấu hổ, tự trách và lo rằng mình sẽ không được tin tưởng.

Phản ứng đầu tiên của người tiếp nhận có ý nghĩa rất lớn. Một câu trách móc có thể khiến nạn nhân im lặng trở lại. Một lời bình tĩnh như “Tôi tin bạn”, “Chuyện này không phải lỗi của bạn” hoặc “Chúng ta sẽ cùng tìm cách an toàn” có thể mở ra cơ hội bảo vệ và ngăn hành vi xâm hại tiếp tục.

Khi nhận được lời cầu cứu, điều quan trọng không phải là nhanh chóng tìm xem nạn nhân đã sai ở đâu. Việc cần làm trước tiên là lắng nghe, đánh giá nguy cơ, bảo đảm an toàn và kết nối với người có trách nhiệm hỗ trợ.

Vì sao nạn nhân thường không nói ra ngay?

Người ngoài có thể hỏi: “Tại sao không báo sớm hơn?” Nhưng việc kể lại một trải nghiệm bị đe dọa, xâm hại hoặc làm nhục không hề đơn giản.

Trẻ em có thể im lặng vì: Sợ cha mẹ mắng, đánh hoặc thu điện thoại; sợ người lớn không tin; bị đối tượng yêu cầu giữ bí mật; tin rằng mình cũng có lỗi vì từng kết bạn, gửi ảnh hoặc làm theo yêu cầu; lo hình ảnh bị phát tán; sợ bạn bè chế giễu; không biết mô tả sự việc như thế nào; bị đe dọa làm hại bản thân hoặc gia đình; phụ thuộc vào người gây hại về tình cảm, tiền bạc hoặc sự công nhận; đã từng thử kể nhưng bị xem nhẹ.

Phụ nữ có thể không cầu cứu vì: Sợ bị đổ lỗi về cách ăn mặc, quan hệ tình cảm hoặc việc từng chia sẻ hình ảnh; lo ảnh hưởng danh dự, gia đình, con cái và công việc; phụ thuộc tài chính hoặc nơi ở; bị kiểm soát thiết bị và các mối quan hệ; sợ người đe dọa phản ứng bạo lực; lo thông tin riêng tư tiếp tục bị công khai; không biết chứng cứ nào cần giữ; từng bị người thân khuyên im lặng; tin rằng sự việc “chưa đủ nghiêm trọng” để nhờ hỗ trợ.

Việc nạn nhân kể muộn, kể chưa đầy đủ hoặc có chi tiết thay đổi không đồng nghĩa họ nói sai sự thật. Khi bị căng thẳng, một người có thể khó nhớ lại sự việc theo trình tự hoặc chưa sẵn sàng nói toàn bộ.

Năm việc cần làm khi tiếp nhận lời cầu cứu

Tổ chức Y tế thế giới khuyến nghị cách hỗ trợ ban đầu lấy nạn nhân làm trung tâm, gồm: lắng nghe với sự đồng cảm; hỏi về nhu cầu, mối quan tâm; công nhận trải nghiệm; tăng cường an toàn và kết nối hỗ trợ. Đây là những nguyên tắc có thể vận dụng khi hỗ trợ phụ nữ và trẻ em gặp bạo lực, xâm hại trên môi trường mạng.

1. Lắng nghe bình tĩnh

Hãy tìm một nơi riêng tư, an toàn và để nạn nhân nói theo cách của mình. Không ngắt lời, không liên tục hỏi “tại sao” và không thể hiện sự hoảng hốt, giận dữ.

Có thể nói:

“Bạn cứ nói điều bạn cảm thấy có thể nói lúc này.”

“Tôi đang lắng nghe.”

“Bạn không cần kể mọi chi tiết ngay lập tức.”

“Cảm ơn bạn đã tin tưởng nói ra.”

Lắng nghe không có nghĩa hoàn toàn im lặng. Người hỗ trợ có thể đặt câu hỏi ngắn để hiểu mức độ an toàn, nhưng không biến cuộc trò chuyện thành một cuộc thẩm vấn.

2. Hỏi nạn nhân đang cần gì

Không phải ai cầu cứu cũng cần cùng một giải pháp. Có người cần nơi an toàn, có người cần khóa tài khoản, lưu chứng cứ, gỡ nội dung, chăm sóc y tế hoặc có người đi cùng đến cơ quan chức năng.

Hãy hỏi:

“Điều gì đang khiến bạn lo nhất lúc này?”

“Người đó có biết bạn đang ở đâu không?”

“Bạn có đang ở nơi an toàn không?”

“Bạn muốn tôi giúp việc gì trước?”

“Có ai khác mà bạn tin tưởng không?”

“Bạn có cần chăm sóc y tế không?”

Không nên tự quyết định thay nạn nhân mọi việc. Tuy nhiên, nếu trẻ em đang bị xâm hại hoặc có nguy cơ trực tiếp, người lớn có trách nhiệm hành động để bảo vệ trẻ.

3. Công nhận và không đổ lỗi

Nạn nhân cần được nghe rõ rằng hành vi đe dọa, phát tán, theo dõi hoặc xâm hại là sai.

Có thể nói:

“Chuyện xảy ra không phải lỗi của bạn.”

“Việc bạn từng tin người đó không cho phép họ làm hại bạn.”

“Bạn đã làm đúng khi nói ra.”

“Không ai có quyền sử dụng hình ảnh hoặc thông tin để khống chế bạn.”

“Tôi tin những điều bạn đang chia sẻ.”

“Bạn xứng đáng được bảo vệ và hỗ trợ.”

Đối với trẻ em, cần nhấn mạnh rằng trách nhiệm thuộc về người lợi dụng sự tin tưởng, quyền lực hoặc sự non nớt của trẻ. UNICEF cũng khuyến nghị luôn giải thích với trẻ rằng hành vi xâm hại không phải lỗi của các em và các em không đáng bị trách cứ.

4. Tăng cường an toàn

Trước khi xử lý bài đăng hoặc tài khoản, cần xác định nạn nhân có nguy cơ bị gây hại trực tiếp hay không.

Hãy kiểm tra:

Người đe dọa có biết địa chỉ và vị trí hiện tại không?

Họ có từng sử dụng bạo lực hoặc đe dọa làm hại không?

Họ có đang trên đường đến gặp nạn nhân không?

Nạn nhân có bị yêu cầu rời khỏi nhà hoặc đến địa điểm vắng người không?

Trẻ có đang ở cùng người bị nghi gây hại không?

Có hình ảnh, thông tin hoặc địa chỉ đang bị công khai không?

Nạn nhân có ý định tự làm tổn thương mình không?

Có ai khác, đặc biệt là trẻ em, đang gặp nguy hiểm không?

Nếu có nguy cơ trực tiếp, cần ưu tiên đưa nạn nhân đến nơi an toàn, liên hệ cơ quan Công an gần nhất hoặc cơ sở y tế. Không tự tổ chức đối đầu, hẹn gặp hoặc truy tìm người đang đe dọa.

5. Kết nối hỗ trợ

Người tiếp nhận lời cầu cứu không cần tự mình giải quyết toàn bộ sự việc. Điều quan trọng là giúp nạn nhân tiếp cận đúng nơi: Người thân đáng tin cậy; giáo viên hoặc lãnh đạo nhà trường; cán bộ Hội Phụ nữ; cơ quan bảo vệ trẻ em; cơ sở y tế và chuyên gia tâm lý; ngân hàng hoặc đơn vị thanh toán nếu có giao dịch; nền tảng trực tuyến; cơ quan Công an.

Hãy hỏi nạn nhân có muốn được đi cùng hay cần hỗ trợ trình bày sự việc không. Đối với trẻ em, người lớn cần chủ động thực hiện trách nhiệm bảo vệ, nhưng phải giải thích cho trẻ biết những bước sẽ được tiến hành.

Những câu không nên nói

Một số lời nói có thể xuất phát từ lo lắng nhưng lại khiến nạn nhân cảm thấy bị phán xét:

Không nên nói

“Tại sao con lại gửi ảnh?”

“Sao không nói sớm hơn?”

“Chắc em cũng làm gì nên họ mới như vậy.”

“Tắt điện thoại là xong.”

“Đừng làm lớn chuyện, gia đình sẽ mất mặt.”

“Tôi đã bảo rồi mà không nghe.”

“Đưa điện thoại đây, từ nay cấm dùng.”

“Phải báo ngay và làm đúng theo tôi.”

Nên nói

“Việc người đó dùng ảnh để đe dọa con là sai.”

“Cảm ơn con đã nói ra khi con cảm thấy có thể.”

“Không ai có quyền đe dọa hoặc làm nhục em.”

“Chúng ta sẽ cùng lưu chứng cứ và tìm cách ngăn họ tiếp tục.”

“Sự an toàn của bạn quan trọng hơn việc người khác bàn tán.”

“Bây giờ chúng ta tập trung giải quyết và bảo vệ bạn.”

“Chúng ta cùng kiểm tra thiết bị và thống nhất cách sử dụng an toàn.”

“Tôi sẽ giải thích các lựa chọn và cùng bạn chọn bước an toàn.”

Không nên dùng câu “Tôi hiểu hoàn toàn cảm giác của bạn” nếu chưa trải qua hoàn cảnh tương tự. Có thể nói: “Tôi không biết chính xác bạn đang cảm thấy thế nào, nhưng tôi ở đây để lắng nghe và hỗ trợ.”

Khi trẻ em kể lại sự việc

Người lớn cần đặc biệt thận trọng vì cách hỏi có thể làm trẻ sợ hãi hoặc ảnh hưởng đến việc xác minh sau này.

Người lớn nên nói rõ: “Cô/chú sẽ chỉ chia sẻ với những người cần biết để bảo vệ con và sẽ giải thích cho con trước.”

Khi phụ nữ kể mình đang bị kiểm soát hoặc bạo lực

Người hỗ trợ không nên ép nạn nhân phải rời khỏi mối quan hệ ngay lập tức, đối đầu hoặc báo công khai khi chưa đánh giá nguy cơ. Thời điểm tìm cách rời đi có thể làm hành vi kiểm soát gia tăng.

Hãy tôn trọng quyền quyết định của nạn nhân, đồng thời hỗ trợ xây dựng kế hoạch an toàn.

Không hỏi: “Tại sao chị vẫn ở lại?” Hãy hỏi: “Điều gì khiến chị chưa thể rời đi an toàn và chúng tôi có thể hỗ trợ việc gì?”

Lưu giữ chứng cứ mà không làm nạn nhân tổn thương thêm

Chứng cứ có thể rất quan trọng, nhưng việc thu thập phải bảo đảm an toàn và quyền riêng tư.

Không nên yêu cầu nạn nhân chuyển hình ảnh riêng tư vào nhiều nhóm hoặc gửi cho nhiều người. Không sử dụng nội dung làm tài liệu tuyên truyền, minh họa hoặc cảnh báo khi chưa bảo vệ đầy đủ danh tính và quyền lợi của nạn nhân.

Nếu trẻ hoặc phụ nữ chưa sẵn sàng xem lại nội dung, có thể nhờ người đáng tin cậy hỗ trợ ghi nhận đường dẫn và báo cáo.

Khi nạn nhân có biểu hiện khủng hoảng

Những câu như “Tôi không muốn sống nữa”, “Mọi chuyện hết rồi” hoặc “Không còn cách nào khác” phải được xem xét nghiêm túc.

Không nên nói “Chỉ cần mạnh mẽ lên”, “Người khác còn khổ hơn” hoặc “Đừng suy nghĩ tiêu cực”. Khủng hoảng tâm lý cần được hỗ trợ nghiêm túc, không thể giải quyết chỉ bằng lời khuyên đơn giản.

Nhà trường cần có quy trình tiếp nhận thân thiện

Khi học sinh cầu cứu, nhà trường cần: Bố trí người tiếp nhận được tập huấn; trao đổi tại không gian riêng tư; bảo vệ danh tính; không yêu cầu học sinh kể lại trước nhiều người; thông báo cho người có trách nhiệm theo quy định; phối hợp với gia đình và cơ quan chức năng; ngăn nội dung tiếp tục phát tán trong học sinh; hỗ trợ tâm lý và việc học; theo dõi nguy cơ trả đũa; tránh biến vụ việc thành nội dung phê bình công khai.

Nếu người bị phản ánh là người có vị trí, uy tín hoặc quan hệ thân thiết với nhà trường, quy trình bảo vệ trẻ vẫn phải được thực hiện khách quan.

Cơ quan và nơi làm việc cần bảo vệ phụ nữ cầu cứu

Khi người lao động bị quấy rối, bôi nhọ hoặc công khai thông tin cá nhân, cơ quan cần: Có đầu mối tiếp nhận kín đáo; không vội đánh giá dựa trên nội dung lan truyền; hạn chế người không có trách nhiệm tiếp cận dữ liệu; hỗ trợ bảo đảm an toàn tại nơi làm việc; không chuyển tiếp hình ảnh, tin nhắn riêng tư; tạo điều kiện làm việc với cơ quan chức năng; xử lý hành vi tiếp tục quấy rối qua kênh nội bộ; không gây áp lực buộc nạn nhân nghỉ việc hoặc tự giải quyết.

Nơi làm việc không nên trở thành địa điểm thứ hai khiến nạn nhân tiếp tục bị phán xét.

Sau lần cầu cứu đầu tiên, sự hỗ trợ vẫn cần được tiếp tục

Việc bài đăng được gỡ bỏ hoặc tài khoản bị chặn không đồng nghĩa tổn thương đã chấm dứt. Nạn nhân có thể tiếp tục lo sợ nội dung xuất hiện trở lại, bị người khác bàn tán hoặc đối tượng trả thù.

Không nên liên tục nhắc lại vụ việc trong mọi cuộc trò chuyện. Nạn nhân cần được nhìn nhận như một con người đầy đủ, không chỉ qua trải nghiệm bị xâm hại.

Khi cần tìm kiếm hỗ trợ

Trẻ em, gia đình và người phát hiện hành vi bạo lực, xâm hại có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, hoạt động 24/7 và hoàn toàn miễn phí; hoặc liên hệ cơ quan Công an gần nhất.

Đối với phụ nữ bị đe dọa, theo dõi, tống tiền, chiếm quyền tài khoản, phát tán hình ảnh hoặc công khai dữ liệu cá nhân, cần lưu thông tin liên quan và liên hệ cơ quan Công an để được hướng dẫn.

Nếu có thương tích, khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng hoặc nguy cơ tự làm tổn thương, cần đưa nạn nhân đến cơ sở y tế kịp thời.

Một lời lắng nghe đúng lúc có thể thay đổi kết quả

Nạn nhân không cần người khác xét xử quyết định trước đây của mình. Họ cần một người tin tưởng, một nơi an toàn và những bước hỗ trợ rõ ràng.

Trẻ em có thể đã kết bạn với người lạ. Phụ nữ có thể từng tự nguyện chia sẻ mật khẩu hoặc hình ảnh. Nhưng những quyết định đó không trao cho bất kỳ ai quyền đe dọa, thao túng, làm nhục hoặc xâm hại họ.

Khi một người lấy hết can đảm để nói “Tôi đang cần giúp đỡ”, câu trả lời đầu tiên không nên là “Tại sao lại để xảy ra chuyện này?”. Hãy bắt đầu bằng: “Tôi tin bạn. Bạn không có lỗi. Chúng ta sẽ cùng tìm cách bảo đảm an toàn.”./.

Minh Long