Kiểm soát bằng công nghệ không phải là quan tâm

“Đi đâu cũng phải bật định vị để tôi biết.”

“Đã là vợ chồng thì không được giấu mật khẩu.”

“Tại sao vừa nhận tin nhắn mà không trả lời ngay?”

“Nếu cô đổi mật khẩu, tôi sẽ đăng những chuyện riêng tư lên mạng.”

Những yêu cầu này đôi khi được giải thích bằng sự quan tâm, ghen tuông hoặc mong muốn bảo vệ người thân. Nhưng khi công nghệ bị sử dụng để theo dõi, đe dọa, cô lập hoặc tước quyền tự quyết của một người, đó không còn là sự quan tâm.

Điện thoại, mạng xã hội, ứng dụng định vị, camera và tài khoản trực tuyến có thể giúp các thành viên trong gia đình kết nối, hỗ trợ nhau. Tuy nhiên, chính những công cụ này cũng có thể bị lợi dụng để kiểm soát phụ nữ cả trong và sau một mối quan hệ.

Người bị kiểm soát có thể luôn cảm thấy mình đang bị theo dõi: đối phương biết đã đi đâu, gặp ai, nhắn tin với người nào và sử dụng tiền vào việc gì. Dù đang ở nơi làm việc, nhà người thân hay một địa điểm tưởng như an toàn, nạn nhân vẫn có thể tiếp tục nhận tin nhắn đe dọa và sức ép.

Bạo lực bằng công nghệ không chỉ xảy ra trên màn hình. Nó có thể làm nạn nhân sợ hãi, hạn chế giao tiếp, mất quyền kiểm soát tài chính và đối mặt với nguy hiểm ngoài đời thực.

Khi nào “quan tâm” trở thành kiểm soát?

Việc các thành viên tự nguyện chia sẻ mật khẩu, vị trí hoặc tài khoản trong một số tình huống không đồng nghĩa luôn có bạo lực. Điểm khác biệt nằm ở sự tự nguyện, quyền từ chối và cách người kia phản ứng khi yêu cầu không được đáp ứng.

Một mối quan hệ lành mạnh tôn trọng quyền riêng tư. Việc chia sẻ thông tin được trao đổi rõ ràng, có mục đích phù hợp và có thể dừng lại khi một người không còn đồng ý.

Kiểm soát bằng công nghệ thường có những dấu hiệu như:

- Ép buộc cung cấp mật khẩu, mã mở khóa hoặc mã xác thực;

- Thường xuyên kiểm tra điện thoại, tin nhắn và lịch sử cuộc gọi;

- Yêu cầu phải bật camera hoặc báo cáo vị trí mọi lúc;

- Tức giận, xúc phạm hoặc đe dọa nếu không trả lời ngay;

- Bí mật cài đặt ứng dụng theo dõi;

- Kiểm soát tài khoản ngân hàng, ví điện tử hoặc ứng dụng mua sắm;

- Ngăn cản kết bạn, liên lạc với người thân hoặc đồng nghiệp;

- Đăng nhập vào tài khoản để xóa bạn bè, thay đổi thông tin;

- Giả mạo nạn nhân để gửi tin nhắn hoặc đăng nội dung;

- Sử dụng hình ảnh, video và bí mật cá nhân để gây sức ép;

- Công khai số điện thoại, địa chỉ hoặc nơi làm việc nhằm kích động người khác quấy rối;

- Dùng camera, thiết bị định vị hoặc đồ dùng thông minh để giám sát;

- Tiếp tục theo dõi sau khi mối quan hệ đã chấm dứt.

Một người phải cung cấp mật khẩu vì sợ bị đánh, xúc phạm, đe dọa hoặc trả thù không thể được xem là đang tự nguyện chia sẻ.

Công nghệ có thể bị lợi dụng để kiểm soát bằng những cách nào?

Theo dõi vị trí

Vị trí có thể bị theo dõi qua chức năng chia sẻ trên điện thoại, tài khoản gia đình, ứng dụng bản đồ, thiết bị gắn trên đồ dùng hoặc phương tiện.

Nạn nhân có thể không biết mình đang chia sẻ vị trí vì cài đặt đã được kích hoạt từ trước hoặc tài khoản đang đăng nhập trên thiết bị khác.

Kiểm soát tài khoản

Người kiểm soát có thể giữ mật khẩu, thay đổi thông tin khôi phục hoặc sử dụng tài khoản chung để đọc thư điện tử, tin nhắn và dữ liệu lưu trữ.

Khi nạn nhân cố đổi mật khẩu, đối tượng có thể lấy lại quyền truy cập thông qua số điện thoại, thư điện tử khôi phục hoặc thiết bị đã đăng nhập.

Cài đặt phần mềm theo dõi

Một số ứng dụng có thể ghi nhận vị trí, cuộc gọi, hoạt động trên thiết bị hoặc dữ liệu khác. Chúng có thể được cài đặt khi đối tượng từng cầm điện thoại, biết mã mở khóa hoặc có quyền quản trị tài khoản.

Việc thiết bị nhanh hết pin, sử dụng nhiều dữ liệu hoặc xuất hiện ứng dụng lạ có thể là dấu hiệu cần kiểm tra, nhưng không đủ để tự kết luận đang bị theo dõi.

Kiểm soát tài chính số

Đối tượng có thể giữ điện thoại, mã truy cập ngân hàng, thông tin thẻ; theo dõi mọi khoản chi; tự ý chuyển tiền hoặc ngăn nạn nhân tiếp cận tài sản.

Kiểm soát tài chính khiến nạn nhân khó rời khỏi môi trường bạo lực hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ.

Quấy rối liên tục

Nạn nhân có thể nhận hàng trăm cuộc gọi, tin nhắn hoặc yêu cầu kết bạn; bị liên hệ từ nhiều tài khoản mới sau khi đã chặn.

Đối tượng cũng có thể nhắn tin cho người thân, đồng nghiệp, khách hàng để gây áp lực hoặc làm ảnh hưởng đến uy tín, việc làm của nạn nhân.

Điều khiển thiết bị thông minh trong nhà

Camera, khóa cửa, chuông cửa, thiết bị âm thanh, điều hòa hoặc hệ thống chiếu sáng kết nối mạng có thể bị điều khiển từ xa nếu đối tượng giữ quyền quản trị.

Những thay đổi bất thường của thiết bị có thể được sử dụng để khiến nạn nhân hoang mang và cảm thấy mình không còn nơi an toàn.

Những câu nói thường được dùng để hợp lý hóa sự kiểm soát

Người kiểm soát có thể khiến nạn nhân nghi ngờ chính mình bằng những lời như:

• “Nếu không có gì giấu giếm thì tại sao không đưa mật khẩu?”;

• “Tôi làm vậy chỉ vì lo cho cô”;

• “Vợ chồng thì không được có bí mật”;

• “Cô làm tôi ghen nên tôi mới phải kiểm tra”;

• “Định vị là để bảo vệ, không phải theo dõi”;

• “Ai cũng chia sẻ tài khoản với người yêu”;

• “Chỉ cần cô nghe lời thì tôi sẽ không làm gì cả”.

Sự quan tâm không cần được chứng minh bằng việc từ bỏ toàn bộ quyền riêng tư. Tình cảm cũng không trao cho một người quyền theo dõi, đe dọa và điều khiển người khác.

Dấu hiệu thiết bị hoặc tài khoản có thể đang bị can thiệp

Phụ nữ cần lưu ý khi:

- Đối phương biết chính xác vị trí dù chưa được thông báo;

- Biết nội dung cuộc trò chuyện riêng tư;

- Tài khoản xuất hiện phiên đăng nhập hoặc thiết bị lạ;

- Mật khẩu, số điện thoại hoặc thư điện tử khôi phục bị thay đổi;

- Điện thoại xuất hiện ứng dụng không nhớ đã cài;

- Quyền truy cập vị trí, camera hoặc micro tự thay đổi;

- Tài khoản tự gửi tin nhắn, xóa dữ liệu hoặc thêm người lạ;

- Có cảnh báo đăng nhập nhưng nạn nhân không thực hiện;

- Vị trí được chia sẻ trong nhóm gia đình hoặc tài khoản chung mà nạn nhân không biết;

- Thiết bị thông minh trong nhà hoạt động bất thường;

- Tài khoản ngân hàng có giao dịch hoặc thay đổi ngoài ý muốn;

- Sau khi chặn, đối tượng liên tục xuất hiện bằng tài khoản mới.

Tuy nhiên, một dấu hiệu kỹ thuật riêng lẻ có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Nếu nghi ngờ, nạn nhân nên sử dụng một thiết bị an toàn để tìm người hỗ trợ thay vì vội đối đầu với người đang kiểm soát.

Vì sao không nên vội xóa ứng dụng theo dõi hoặc đổi toàn bộ mật khẩu?

Trong nhiều trường hợp, việc thay mật khẩu, tắt định vị hoặc gỡ ứng dụng sẽ khiến người kiểm soát nhận ra nạn nhân đã phát hiện sự theo dõi. Nếu đối tượng có tiền sử đe dọa hoặc bạo lực, phản ứng của họ có thể trở nên nguy hiểm hơn.

Do đó, an toàn của nạn nhân phải được đặt trước việc xử lý thiết bị.

Nếu chưa ở nơi an toàn, nạn nhân không nên thực hiện hàng loạt thay đổi dễ bị phát hiện. Hãy cân nhắc liên hệ người đáng tin cậy, cơ quan Công an, tổ chức hỗ trợ phụ nữ hoặc người có chuyên môn bằng một thiết bị mà đối tượng không kiểm soát.

Tổ chức Y tế thế giới cảnh báo bạo lực số có thể gây hậu quả nghiêm trọng về tâm lý, xã hội và an toàn; đồng thời làm hạn chế khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu của phụ nữ. Vì vậy, ứng phó cần kết hợp biện pháp kỹ thuật với hỗ trợ tâm lý, xã hội và bảo vệ ngoài đời thực.

Nếu nghi ngờ đang bị kiểm soát, phụ nữ nên làm gì?

1. Đánh giá mức độ nguy hiểm trước

Hãy tự hỏi:

• Người đó có từng đe dọa hoặc sử dụng bạo lực không?

• Họ có quyền tiếp cận nhà ở, phương tiện, nơi làm việc không?

• Họ có đang giữ giấy tờ, tiền, điện thoại hoặc tài khoản không?

• Việc phát hiện nạn nhân tìm kiếm hỗ trợ có làm nguy cơ tăng lên không?

Trẻ em hoặc người thân có thể bị sử dụng để gây sức ép không?

Nếu cảm thấy có nguy hiểm trực tiếp, ưu tiên rời đến nơi an toàn và liên hệ cơ quan Công an gần nhất. Không tự đối đầu hoặc hẹn gặp riêng người đang đe dọa.

2. Sử dụng thiết bị an toàn để cầu cứu

Nếu có thể, hãy sử dụng điện thoại của người tin cậy, thiết bị tại cơ quan hoặc thiết bị chưa từng đăng nhập tài khoản chung.

Cần thận trọng khi tìm kiếm trợ giúp trên điện thoại có khả năng bị theo dõi, vì lịch sử tìm kiếm, cuộc gọi và tin nhắn có thể bị kiểm tra.

3. Thông báo cho người đáng tin cậy

Chọn một hoặc một số người có thể hỗ trợ như người thân, bạn bè, đồng nghiệp, cán bộ Hội Phụ nữ hoặc lực lượng Công an. Thống nhất một từ khóa hoặc tín hiệu để báo nguy khi không thể nói trực tiếp.

Không nên để chỉ một mình nạn nhân biết toàn bộ kế hoạch tìm kiếm hỗ trợ.

4. Lưu giữ chứng cứ an toàn

Ghi nhận:

- Tin nhắn đe dọa;

- Cuộc gọi, tài khoản và số điện thoại liên quan;

- Cảnh báo đăng nhập;

- Phiên đăng nhập hoặc thiết bị lạ;

-Giao dịch tài chính bất thường;

- Hình ảnh ứng dụng, thiết bị định vị hoặc cài đặt đáng ngờ;

- Thời gian và địa điểm xảy ra sự việc.

Bản sao chứng cứ nên được lưu ở nơi người kiểm soát không thể tiếp cận, chẳng hạn thiết bị an toàn hoặc giao cho người đáng tin cậy. Không nên công khai toàn bộ chứng cứ lên mạng xã hội.

5. Lập kế hoạch bảo vệ tài khoản

Khi đã ở vị trí an toàn, nạn nhân có thể:

- Thay đổi mật khẩu thư điện tử trước, sau đó đến các tài khoản khác;

- Sử dụng mật khẩu mới, không liên quan đến thông tin dễ đoán;

- Bật xác thực hai lớp bằng phương thức đối tượng không kiểm soát;

- Kiểm tra và đăng xuất khỏi thiết bị lạ;

- Thay đổi thông tin khôi phục;

- Kiểm tra chế độ chuyển tiếp thư, chia sẻ album, lịch và dữ liệu đám mây;

- Rà soát người đang được chia sẻ vị trí;

- Kiểm tra tài khoản gia đình và thiết bị liên kết;

- Liên hệ ngân hàng nếu có nguy cơ mất quyền kiểm soát tài chính.

Việc thực hiện cần phù hợp với kế hoạch an toàn. Không nên thay đổi đồng loạt nếu hành động đó có thể khiến đối tượng phản ứng nguy hiểm.

6. Kiểm tra thiết bị với sự hỗ trợ phù hợp

Nếu nghi thiết bị có phần mềm theo dõi, không nên tự ý xóa ngay khi chưa đánh giá nguy cơ. Có thể nhờ người có chuyên môn kiểm tra trên cơ sở bảo vệ chứng cứ và sự an toàn của nạn nhân.

Trong một số trường hợp, sử dụng một thiết bị mới, được thiết lập bằng tài khoản an toàn có thể phù hợp hơn việc tiếp tục dùng thiết bị cũ. Tuy nhiên, thiết bị mới cũng cần được bảo mật và không đăng nhập lại tài khoản đang bị kiểm soát.

7. Liên hệ cơ quan chức năng

Khi có hành vi đe dọa, theo dõi, chiếm quyền tài khoản, công khai thông tin, tống tiền, sử dụng hình ảnh riêng tư hoặc xâm phạm tài sản, nạn nhân cần liên hệ cơ quan Công an gần nhất để được hướng dẫn.

Nếu trẻ em cũng bị đe dọa hoặc ảnh hưởng, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, hoạt động 24/7 và hoàn toàn miễn phí.

Người thân cần hỗ trợ thế nào?

Khi một phụ nữ nói rằng mình đang bị theo dõi hoặc kiểm soát, người thân không nên vội cho rằng nạn nhân quá lo lắng, thiếu dứt khoát hoặc chỉ gặp mâu thuẫn tình cảm thông thường.

Hãy:

- Tin tưởng và lắng nghe;

- Hỏi nạn nhân đang cần hỗ trợ điều gì;

- Không tự ý liên hệ, thách thức người kiểm soát;

- Không đăng vụ việc lên mạng;

- Cho nạn nhân sử dụng thiết bị và địa điểm an toàn;

- Hỗ trợ lưu giữ giấy tờ, tiền và chứng cứ;

- Cùng xây dựng kế hoạch liên lạc khi có nguy hiểm;

- Tôn trọng quyết định của nạn nhân, trừ tình huống khẩn cấp đe dọa tính mạng;

- Hỗ trợ liên hệ cơ quan chức năng và dịch vụ phù hợp.

Câu hỏi cần đặt ra không phải là “Tại sao không rời đi ngay?”, mà là “Làm thế nào để việc rời đi hoặc tìm kiếm hỗ trợ được thực hiện an toàn?”.

Chia sẻ vị trí và mật khẩu phải dựa trên sự tự nguyện

Trong gia đình, công nghệ có thể hỗ trợ chăm sóc trẻ em, người cao tuổi hoặc người đang gặp tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, mọi hình thức chia sẻ cần có mục đích rõ ràng, giới hạn phù hợp và sự đồng thuận.

Các thành viên nên thống nhất:

- Khi nào cần chia sẻ vị trí;

- Ai được xem;

- Dữ liệu được sử dụng vào mục đích gì;

- Khi nào việc chia sẻ kết thúc;

- Mỗi người có quyền thay đổi quyết định;

- Không sử dụng thông tin để đe dọa hoặc trừng phạt.

Việc một người muốn có không gian riêng không chứng minh họ đang che giấu điều sai trái.

Công nghệ phải phục vụ sự an toàn, không trở thành công cụ bạo lực

Bộ Công an và các tổ chức quốc tế đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu tăng cường an ninh mạng, bảo vệ quyền riêng tư cho phụ nữ và trẻ em gái. Đây không chỉ là câu chuyện bảo vệ tài khoản, mà còn là bảo vệ danh dự, nhân phẩm, sức khỏe tinh thần và quyền được sống an toàn của mỗi người.

Một mối quan hệ lành mạnh được xây dựng trên sự tin tưởng và tôn trọng, không phải bằng việc giám sát liên tục. Quan tâm không có nghĩa là buộc người khác giao mật khẩu. Yêu thương không đồng nghĩa với kiểm tra mọi tin nhắn. Bảo vệ không thể là lý do để tước quyền tự quyết.

Khi công nghệ được sử dụng để gây sợ hãi, cô lập và kiểm soát, nạn nhân có quyền tìm kiếm sự giúp đỡ. Việc nói ra không phải là phá vỡ một mối quan hệ; đó là bước đầu để giành lại sự an toàn và quyền kiểm soát cuộc sống của chính mình./.

Minh Long