Luật số 86/2025/QH15: Tăng mức phạt tiền đối với 24 tội danh, sửa đổi quy định về hình phạt tử hình

Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2025, với nhiều nội dung quan trọng nhằm tăng cường tính răn đe, nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm và hoàn thiện chính sách hình sự. Đáng chú ý, Luật sửa đổi 8 điều luật liên quan đến việc bỏ hình phạt tử hình, nâng gấp 2 lần mức phạt tiền tại 24 điều luật, đồng thời điều chỉnh mức phạt tù đối với 8 điều luật, tập trung vào các nhóm tội phạm về môi trường, ma túy, an toàn thực phẩm và tham nhũng.

Bổ sung tội sử dụng trái phép chất ma túy, sửa đổi các quy định về hình phạt tử hình

Luật số 86/2025/QH15 gồm 4 điều, trong đó Điều 1 quy định việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự, với tổng số 39 điều luật được sửa đổi, bổ sung và bổ sung một tội danh mới là Điều 256a về tội sử dụng trái phép chất ma túy.

Việc bổ sung tội danh này nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý để xử lý hành vi sử dụng trái phép chất ma túy theo quy định mới, góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống ma túy và bảo đảm tính đồng bộ của chính sách hình sự.

Một trong những nội dung đáng chú ý của Luật là sửa đổi 8 điều luật liên quan đến việc bỏ hình phạt tử hình, gồm: Điều 109 về tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân; Điều 110 về tội gián điệp; Điều 114 về tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Điều 194 về tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh; Điều 250 về tội vận chuyển trái phép chất ma túy; Điều 353 về tội tham ô tài sản; Điều 354 về tội nhận hối lộ; Điều 421 về tội phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược.

Cùng với việc điều chỉnh hình phạt đối với các tội danh nêu trên, Luật sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan tại Điều 40 của Bộ luật Hình sự về thi hành án tử hình. Theo đó, bổ sung trường hợp không thi hành án tử hình đối với người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối; đồng thời bỏ quy định không thi hành án tử hình đối với người bị kết án về tội tham ô tài sản, nhận hối lộ do hình phạt tử hình đã được loại bỏ đối với hai tội danh này.

Luật cũng điều chỉnh một số quy định về trách nhiệm hình sự đối với người mắc bệnh, người mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi. Theo đó, bổ sung quy định người có thể phải chịu trách nhiệm hình sự sau khi có kết luận khỏi bệnh hoặc đủ khả năng nhận thức, đủ khả năng điều khiển hành vi theo quy định tại Điều 49 của Bộ luật Hình sự.

Đối với người bị kết án tù chung thân về tội tham ô tài sản và tội nhận hối lộ, Luật bổ sung điều kiện xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tại Điều 63. Theo quy định, người bị kết án chỉ có thể được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt khi đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô, nhận hối lộ và hợp tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn.

Quy định này góp phần tăng cường thu hồi tài sản do phạm tội mà có, đồng thời gắn việc xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt với quá trình khắc phục hậu quả và sự hợp tác của người bị kết án.

Nâng gấp 2 lần mức phạt tiền tại 24 điều luật

Một điểm mới quan trọng khác là việc nâng gấp 2 lần mức phạt tiền tại 24 điều luật, tập trung vào các nhóm tội phạm về hàng giả, môi trường, an toàn thực phẩm và tham nhũng.

Đối với nhóm tội phạm về sản xuất, buôn bán hàng giả, Luật sửa đổi các điều 192, 193, 194 và 195 của Bộ luật Hình sự. Các quy định này liên quan đến hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả nói chung; hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm; hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh; hàng giả là thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng và giống vật nuôi.

Việc nâng mức phạt tiền nhằm tăng cường tính răn đe đối với các hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả, nhất là những hành vi có khả năng gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng người tiêu dùng và hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp.

Trong lĩnh vực môi trường, các điều luật được sửa đổi gồm Điều 235 về tội gây ô nhiễm môi trường; Điều 236 về tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại; Điều 237 về tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường; Điều 238 về tội vi phạm quy định về bảo vệ an toàn công trình thủy lợi, đê điều và phòng, chống thiên tai, vi phạm quy định về bảo vệ bờ, bãi sông; Điều 239 về tội đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam.

Các điều luật khác được điều chỉnh trong nhóm này gồm Điều 240 về tội làm lây lan dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cho người; Điều 241 về tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho động vật, thực vật; Điều 242 về tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản; Điều 243 về tội hủy hoại rừng; Điều 244 về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm; Điều 245 về tội vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên và Điều 246 về tội nhập khẩu, phát tán các loài ngoại lai xâm hại.

Đáng chú ý, Điều 317 về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm cũng được sửa đổi theo hướng nâng mức phạt tiền. Đây là nhóm hành vi có thể gây hậu quả trực tiếp đối với sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi việc xử lý vi phạm phải bảo đảm tính nghiêm minh và tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi.

Đối với nhóm tội phạm về tham nhũng và chức vụ, Luật nâng mức phạt tiền tại các điều 353, 354, 355, 356, 357, 358 và 359 của Bộ luật Hình sự. Các tội danh tương ứng gồm tham ô tài sản, nhận hối lộ, lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, lạm quyền trong khi thi hành công vụ, lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi và giả mạo trong công tác.

Việc tăng mức phạt tiền đối với các tội danh này góp phần hoàn thiện chế tài xử lý, nâng cao tính răn đe và tăng cường yêu cầu đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.

Điều chỉnh mức phạt tù đối với 8 điều luật

Bên cạnh việc nâng mức phạt tiền, Luật số 86/2025/QH15 còn sửa đổi theo hướng nâng mức phạt tù tại 8 điều luật, tập trung vào các nhóm tội phạm về môi trường, ma túy và an toàn thực phẩm.

Cụ thể, trong lĩnh vực môi trường, các điều luật được điều chỉnh gồm Điều 235 về tội gây ô nhiễm môi trường và Điều 236 về tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại.

Trong lĩnh vực ma túy, Luật sửa đổi các điều 248 về tội sản xuất trái phép chất ma túy; Điều 249 về tội tàng trữ trái phép chất ma túy; Điều 250 về tội vận chuyển trái phép chất ma túy; Điều 251 về tội mua bán trái phép chất ma túy và Điều 255 về tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Đối với lĩnh vực an toàn thực phẩm, Điều 317 về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm cũng được điều chỉnh về mức phạt tù.

Ngoài ra, Luật sửa đổi quy định tại Điều 235 về tội gây ô nhiễm môi trường theo hướng hạ mức thông số môi trường nguy hại vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường. Việc điều chỉnh này nhằm hoàn thiện căn cứ xác định hành vi vi phạm, góp phần nâng cao hiệu quả xử lý các hành vi gây ô nhiễm và bảo vệ môi trường.

Song song với các quy định về hình phạt, Luật bổ sung Ketamine và Fentanyl vào cấu thành của 5 tội phạm về ma túy, gồm các tội sản xuất trái phép, tàng trữ trái phép, vận chuyển trái phép, mua bán trái phép và chiếm đoạt chất ma túy. Đồng thời, bổ sung một khoản để tách khung hình phạt tù chung thân hoặc tử hình tại Điều 248 và Điều 251, góp phần hoàn thiện quy định về xử lý các hành vi phạm tội đặc biệt nghiêm trọng trong lĩnh vực này.

Hoàn thiện quy định để phù hợp với tổ chức bộ máy mới

Ngoài các nội dung liên quan đến tội phạm và hình phạt, Luật số 86/2025/QH15 còn sửa đổi một số điều luật nhằm phù hợp với việc sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước và điều chỉnh tên gọi của các cơ quan có thẩm quyền.

Tại Điều 62 của Bộ luật Hình sự, cụm từ “cơ quan thi hành án hình sự cấp huyện nơi người đó chấp hành hình phạt” được thay thế bằng cụm từ “cơ quan có thẩm quyền”. Tại Điều 241, cụm từ “Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn” được thay thế bằng “Bộ Nông nghiệp và Môi trường”, đồng thời bỏ cụm từ “Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện”.

Bên cạnh đó, Điều 2 của Luật quy định sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật có liên quan, gồm Luật Thi hành án hình sự, Luật Đặc xá, Luật Phòng, chống mua bán người và Luật Công an nhân dân.

Các nội dung sửa đổi tập trung điều chỉnh thẩm quyền, cơ quan thực hiện và thuật ngữ pháp lý cho phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới. Trong đó, một số quy định của Luật Thi hành án hình sự được điều chỉnh để phù hợp với việc tổ chức Tòa án nhân dân khu vực; các quy định về đơn vị hành chính cấp xã cũng được cập nhật theo hệ thống đơn vị hành chính mới.

Đối với Luật Công an nhân dân, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều liên quan đến tổ chức, hoạt động và thẩm quyền, đồng thời cập nhật tên gọi của một số cơ quan nhà nước để bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Luật cũng có điều khoản chuyển tiếp nhằm xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình chuyển từ quy định cũ sang quy định mới, góp phần bảo đảm việc áp dụng pháp luật được liên tục, thống nhất.

Tăng cường tính răn đe, nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm

Với nhiều nội dung sửa đổi, bổ sung quan trọng, Luật số 86/2025/QH15 hướng tới hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng tăng cường tính nghiêm minh, nâng cao hiệu quả phòng ngừa và xử lý tội phạm, đồng thời bảo đảm sự phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Việc nâng gấp 2 lần mức phạt tiền tại 24 điều luật, điều chỉnh mức phạt tù đối với 8 điều luật và bổ sung quy định về tội sử dụng trái phép chất ma túy thể hiện yêu cầu tăng cường xử lý các hành vi gây nguy hại cho sức khỏe cộng đồng, môi trường, trật tự quản lý kinh tế và hoạt động công vụ.

Cùng với đó, việc sửa đổi các quy định liên quan đến hình phạt tử hình, điều kiện xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt và thu hồi tài sản do tham nhũng góp phần hoàn thiện cơ chế xử lý tội phạm, bảo đảm sự kết hợp giữa tính nghiêm minh của pháp luật với yêu cầu nhân đạo và công bằng.

Luật số 86/2025/QH15 có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2025. Việc triển khai thực hiện các quy định mới có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật hình sự, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân trong tình hình mới.

Tuyết Nhung