Trẻ em có quyền được an toàn cả ngoài đời và trên không gian mạng

Một đứa trẻ có thể đang ngồi an toàn trong nhà, bên cạnh cha mẹ, nhưng chỉ sau vài thao tác trên điện thoại, các em đã bước vào một không gian rộng lớn với rất nhiều người lạ, thông tin và những mối quan hệ mà người lớn khó nhìn thấy.

Trên môi trường mạng, trẻ em có thể học tập, tìm kiếm tri thức, giải trí, kết bạn và thể hiện khả năng sáng tạo. Tuy nhiên, đây cũng là nơi các em có thể gặp nội dung độc hại, bị xúc phạm, bắt nạt, lừa đảo, dụ dỗ, thao túng, xâm phạm đời sống riêng tư hoặc khai thác dữ liệu cá nhân.

Vì vậy, bảo vệ trẻ em không thể chỉ dừng lại ở cổng trường, sân chơi hay trong phạm vi gia đình. Trẻ em cần được bảo vệ ở bất cứ nơi nào các em hiện diện, kể cả trên mạng xã hội, trò chơi trực tuyến, ứng dụng nhắn tin, nền tảng xem video và những không gian số khác.

Không gian mạng đã trở thành một phần trong đời sống của trẻ em

Ngày nay, trẻ em tiếp cận Internet từ rất sớm. Một thiết bị kết nối mạng có thể vừa là sách giáo khoa, lớp học, thư viện, sân chơi, vừa là phương tiện liên lạc với bạn bè. Không gian mạng vì thế không còn là một thế giới tách biệt mà đã trở thành một phần trong quá trình học tập, vui chơi và trưởng thành của trẻ.

Ngày 29/5/2026, Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026–2030” đã được phát động nhằm hiện thực hóa Quyết định số 468/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Chương trình xác định việc bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng là nhiệm vụ lâu dài, cần sự tham gia của gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và toàn xã hội.

Theo Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, trong năm 2024, Việt Nam ghi nhận 381 vụ xâm hại trẻ em qua mạng, phần lớn liên quan đến hành vi dụ dỗ, thao túng, tống tiền hoặc mua bán người thông qua các nền tảng trực tuyến. Con số này cho thấy nguy cơ trên mạng không phải là câu chuyện xa vời mà có thể xuất hiện ngay trong chiếc điện thoại trẻ đang sử dụng hằng ngày.

Quyền của trẻ em không dừng lại khi các em lên mạng

Trẻ em có quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, đời sống riêng tư và dữ liệu cá nhân. Các em cũng có quyền tiếp cận thông tin phù hợp, được lắng nghe, được hướng dẫn và được hỗ trợ khi gặp nguy hiểm.

Trên môi trường mạng, những quyền đó cần được hiểu cụ thể như sau:

Thứ nhất, trẻ em có quyền được tiếp cận môi trường số an toàn và lành mạnh.

Các em cần được tạo điều kiện học tập, giải trí và sáng tạo trên những nền tảng phù hợp với độ tuổi; được hạn chế tiếp xúc với nội dung bạo lực, khiêu dâm, kích động tự gây tổn thương, cờ bạc hoặc những trào lưu nguy hiểm.

Thứ hai, trẻ em có quyền được bảo vệ đời sống riêng tư và dữ liệu cá nhân.

Họ tên, ngày sinh, hình ảnh, giọng nói, trường học, địa chỉ nhà, số điện thoại, vị trí, tình trạng sức khỏe, thông tin gia đình và lịch sinh hoạt của trẻ đều có thể bị lợi dụng. Việc người lớn tùy tiện đăng tải những thông tin này có thể vô tình tạo ra một “hồ sơ số” quá chi tiết về trẻ.

Thứ ba, trẻ em có quyền không bị xúc phạm, đe dọa, bắt nạt hoặc xâm hại trên mạng.

Một lời bình luận ác ý, hình ảnh chế giễu hay tin đồn thất thiệt có thể tiếp tục bị chia sẻ trong thời gian dài và gây tổn thương nghiêm trọng. Không nên xem bắt nạt mạng là chuyện “trẻ con trêu nhau” hoặc cho rằng chỉ cần tắt điện thoại thì mọi việc sẽ chấm dứt.

Thứ tư, trẻ em có quyền được lắng nghe và tìm kiếm sự giúp đỡ.

Khi một đứa trẻ nói rằng mình đang sợ hãi, bị đe dọa hoặc gặp chuyện khó nói trên mạng, người lớn cần nghiêm túc lắng nghe. Trẻ không nên bị trách mắng vì đã kết bạn với người lạ, nhấn vào một đường dẫn hoặc từng gửi thông tin, hình ảnh cho người khác.

Thứ năm, trẻ em có quyền được hỗ trợ khắc phục hậu quả.

Khi sự cố xảy ra, trẻ cần được bảo vệ về tâm lý, danh dự và đời sống riêng tư; được hướng dẫn lưu giữ chứng cứ, báo cáo nội dung vi phạm và liên hệ cơ quan có thẩm quyền. Danh tính, hình ảnh và thông tin của trẻ bị xâm hại phải được giữ kín, không tiếp tục phát tán dưới danh nghĩa cảnh báo hoặc xác minh.

Nguy hiểm trên mạng không phải lúc nào cũng có biểu hiện rõ ràng

Người có ý đồ xấu thường không xuất hiện với lời đe dọa ngay từ đầu. Họ có thể giả làm người cùng tuổi, người hâm mộ chung một ca sĩ, bạn trong trò chơi hoặc một người sẵn sàng lắng nghe những điều trẻ không thể chia sẻ với gia đình.

Sau khi tạo được lòng tin, đối tượng có thể từng bước hỏi về trường học, gia đình, thời gian ở nhà một mình; tặng vật phẩm trong trò chơi; chuyển sang trò chuyện riêng; yêu cầu giữ bí mật; đề nghị gửi ảnh, video hoặc rủ gặp mặt ngoài đời. Khi đã có được thông tin hoặc hình ảnh riêng tư, đối tượng có thể chuyển sang đe dọa, ép buộc và tống tiền.

Bên cạnh nguy cơ từ người lạ, trẻ em còn có thể bị tổn thương bởi chính bạn bè hoặc người quen thông qua việc lập nhóm cô lập, bình luận xúc phạm, tung tin sai sự thật, công khai bí mật, chiếm tài khoản hoặc phát tán hình ảnh cá nhân.

Điều đáng lo ngại là nhiều trẻ lựa chọn im lặng vì sợ bị cha mẹ trách mắng, cấm sử dụng điện thoại hoặc cho rằng không ai có thể giúp mình.

Những dấu hiệu người lớn không nên bỏ qua

Không phải trẻ nào gặp nguy hiểm cũng chủ động kể lại. Cha mẹ và giáo viên cần quan tâm khi nhận thấy trẻ có những biểu hiện bất thường như:

- Đột ngột lo lắng, sợ hãi hoặc né tránh khi có cuộc gọi, tin nhắn;

- Thường xuyên xóa lịch sử trò chuyện hoặc chuyển màn hình khi có người đến gần;

- Thay đổi rõ rệt về giấc ngủ, học tập, ăn uống và giao tiếp;

- Không muốn đến trường, không muốn gặp bạn bè hoặc bất ngờ rời khỏi nhóm sinh hoạt;

- Nhận tiền, quà tặng hoặc vật phẩm trong trò chơi mà không giải thích rõ nguồn gốc;

- Có người lạ thường xuyên hỏi thăm, yêu cầu giữ bí mật hoặc rủ gặp riêng;

- Trẻ nhắc đến việc bị tung ảnh, bị tố cáo, bị bắt, bị phạt hoặc phải chuyển tiền;

- Xuất hiện biểu hiện tuyệt vọng, tự trách bản thân hoặc nói rằng “không còn cách nào khác”.

Một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để kết luận trẻ đang bị xâm hại. Tuy nhiên, sự thay đổi bất thường cần được người lớn quan tâm bằng thái độ bình tĩnh, gần gũi và tôn trọng.

Trẻ em cần làm gì khi gặp nguy hiểm trên mạng?

Khi cảm thấy bất an, bị đe dọa hoặc bị yêu cầu thực hiện việc khiến mình không thoải mái, trẻ cần nhớ:

Dừng tương tác. Không tiếp tục tranh cãi, làm theo yêu cầu, gửi thêm thông tin, hình ảnh hoặc chuyển tiền cho đối tượng.

Rời khỏi tình huống nguy hiểm. Không đến địa điểm do người lạ chỉ định; không tự tách khỏi gia đình, nhà trường hoặc bạn bè; không gặp riêng người chỉ quen qua mạng.

Lưu lại chứng cứ cần thiết. Chụp màn hình tài khoản, nội dung tin nhắn, thời gian liên lạc và đường dẫn liên quan. Không chuyển tiếp hình ảnh nhạy cảm cho nhiều người với mục đích nhờ xem hoặc xác minh.

Chặn và báo cáo tài khoản vi phạm. Sử dụng chức năng chặn, báo cáo của nền tảng sau khi đã lưu lại thông tin cần thiết.

Nói ngay với người lớn đáng tin cậy. Có thể là cha mẹ, người thân, giáo viên, cán bộ Đoàn – Đội hoặc lực lượng Công an. Nếu người đầu tiên chưa hiểu hoặc chưa hỗ trợ, trẻ cần tiếp tục tìm đến một người lớn khác.

Tìm kiếm hỗ trợ chính thức. Trẻ em và người dân có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, hoạt động 24/7 và hoàn toàn miễn phí; hoặc liên hệ cơ quan Công an gần nhất khi phát hiện dấu hiệu xâm hại, đe dọa hay nguy hiểm khẩn cấp.

Cha mẹ cần đồng hành thay vì chỉ kiểm soát

Bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không đồng nghĩa với cấm hoàn toàn trẻ sử dụng Internet. Việc kiểm tra điện thoại một cách bí mật, quát mắng hoặc thu giữ thiết bị ngay khi trẻ mắc lỗi có thể khiến trẻ sợ hãi và tiếp tục che giấu sự việc.

Khi trẻ cầu cứu, cha mẹ nên:

- Bình tĩnh lắng nghe và để trẻ kể lại sự việc theo cách của mình;

- Khẳng định rằng việc trẻ nói ra là đúng và trẻ không phải đối mặt một mình;

- Không đổ lỗi, miệt thị hoặc làm trẻ xấu hổ;

- Nhanh chóng chấm dứt nguy cơ tiếp xúc với đối tượng;

- Lưu giữ chứng cứ nhưng không phát tán lại nội dung riêng tư;

- Báo cáo tài khoản, đường dẫn và nội dung vi phạm với nền tảng;

- Liên hệ nhà trường, Tổng đài 111 hoặc cơ quan Công an khi cần thiết;

- Quan tâm đến trạng thái tâm lý của trẻ, tìm hỗ trợ chuyên môn nếu trẻ có biểu hiện khủng hoảng;

- Cùng trẻ thiết lập quy tắc sử dụng mạng phù hợp thay vì áp đặt một chiều.

Cha mẹ cũng cần làm gương bằng cách tôn trọng quyền riêng tư của con, không tùy tiện đăng tải giấy tờ, kết quả học tập, thông tin sức khỏe, vị trí hoặc những hình ảnh có thể khiến trẻ xấu hổ trong tương lai.

Nhà trường và cộng đồng phải trở thành điểm tựa an toàn

Nhà trường không chỉ dạy trẻ cách sử dụng thiết bị mà còn cần trang bị kỹ năng ứng xử, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu, nhận diện hành vi dụ dỗ và tìm kiếm trợ giúp.

Mỗi cơ sở giáo dục nên có kênh tiếp nhận phản ánh kín đáo, dễ tiếp cận; quy trình xử lý không làm lộ danh tính trẻ; cơ chế phối hợp giữa giáo viên, phụ huynh và cơ quan chức năng. Khi xảy ra vụ việc, cần ưu tiên sự an toàn và phục hồi của trẻ, không biến câu chuyện của nạn nhân thành nội dung bàn tán hoặc chia sẻ trong các hội, nhóm.

Các tổ chức xã hội, doanh nghiệp công nghệ và người quản trị nền tảng cũng phải chủ động phát hiện nội dung nguy hiểm, cung cấp công cụ kiểm soát phù hợp với độ tuổi, xử lý nhanh phản ánh và phối hợp với cơ quan chức năng trong các trường hợp có dấu hiệu xâm hại.

An toàn trên mạng bắt đầu từ sự tin cậy ngoài đời

Không một công cụ kỹ thuật nào có thể thay thế hoàn toàn sự quan tâm và đồng hành của người lớn. Điều bảo vệ trẻ tốt nhất không chỉ là mật khẩu mạnh hay chế độ riêng tư, mà còn là việc trẻ biết chắc rằng khi gặp chuyện, các em có thể tìm đến một người lớn để được lắng nghe mà không bị trách mắng.

Mỗi gia đình cần trở thành nơi trẻ dám nói ra. Mỗi nhà trường cần trở thành nơi trẻ có thể tìm kiếm sự giúp đỡ. Mỗi người sử dụng mạng cần có trách nhiệm không phát tán nội dung làm tổn thương trẻ em.

Bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không phải là ngăn trẻ bước vào thế giới số, mà là trang bị cho trẻ kiến thức, kỹ năng và những điểm tựa cần thiết để các em học tập, khám phá và trưởng thành một cách an toàn./.

Minh Long