AI trong công tác Công an: Trợ lý công nghệ, trách nhiệm vẫn thuộc về con người

Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ xử lý thông tin nhanh hơn, gợi ý phương án, tạo nội dung tuyên truyền và giải đáp những câu hỏi thông thường. Tuy nhiên, AI không có thẩm quyền pháp lý, không thể tự chịu trách nhiệm và không được thay thế con người trong những quyết định liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Ảnh minh họa.

AI không phải là một “cán bộ Công an số”

Trí tuệ nhân tạo, thường được gọi tắt là AI, là công nghệ giúp máy móc thực hiện một số hoạt động vốn cần đến trí tuệ con người như nhận diện, phân loại, dự đoán, xử lý ngôn ngữ, tạo văn bản, hình ảnh hoặc âm thanh.

Trong đời sống hằng ngày, người dân có thể gặp AI qua trợ lý ảo, ứng dụng dịch thuật, công cụ tạo hình ảnh, phần mềm nhận diện giọng nói hoặc hệ thống tư vấn tự động. Trong hoạt động của cơ quan nhà nước, AI có thể hỗ trợ tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu, hướng dẫn dịch vụ công và nâng cao hiệu quả quản lý.

Tuy nhiên, AI không phải là một con người, càng không phải là một “cán bộ Công an số”. Công nghệ không có chức danh, thẩm quyền, đạo đức công vụ và khả năng chịu trách nhiệm pháp lý. AI chỉ tạo ra kết quả dựa trên dữ liệu, mô hình và yêu cầu do con người cung cấp.

Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/3/2026, xác định nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, bảo đảm sự kiểm soát của con người đối với quyết định của hệ thống. Trong quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công, AI không được thay thế thẩm quyền quyết định của con người; người ra quyết định phải chịu trách nhiệm cuối cùng. Nội dung này được quy định trong Luật Trí tuệ nhân tạo và được phân tích tại chuyên đề “Những nội dung đáng chú ý của Luật Trí tuệ nhân tạo”.

AI có thể hỗ trợ những công việc nào?

Nếu được sử dụng đúng mục đích, trên hệ thống được phép và có sự kiểm soát, AI có thể trở thành một trợ lý hữu ích cho cán bộ, chiến sĩ.

Hỗ trợ tra cứu, tổng hợp tài liệu

AI có thể giúp tìm kiếm từ khóa, phân nhóm tài liệu, lập danh mục vấn đề hoặc tóm tắt bước đầu những văn bản có nội dung dài. Qua đó, cán bộ tiết kiệm thời gian trong quá trình nghiên cứu và xác định tài liệu cần đọc kỹ.

Tuy nhiên, bản tóm tắt của AI không thể thay thế văn bản gốc. Khi viện dẫn quy định pháp luật, cán bộ phải kiểm tra lại số, ký hiệu, thời điểm có hiệu lực, nội dung điều khoản và tình trạng sửa đổi, bổ sung của văn bản.

Hỗ trợ hướng dẫn dịch vụ công

Chatbot hoặc trợ lý ảo có thể trả lời những câu hỏi thường gặp về thành phần hồ sơ, trình tự, thời hạn, phí, lệ phí và cách theo dõi kết quả. Người dân có thể tra cứu ngoài giờ hành chính, trong khi cán bộ giảm được khối lượng câu hỏi lặp lại.

Mô hình chatbot hướng dẫn cấp hộ chiếu trực tuyến đã được nghiên cứu tại một số địa phương với mục tiêu số hóa quy trình, giúp người dân chuẩn bị hồ sơ trước khi thực hiện thủ tục. Tuy nhiên, thông tin do chatbot cung cấp chỉ có tính chất hỗ trợ; thông tin được cơ quan có thẩm quyền công bố trên cổng dịch vụ công vẫn là căn cứ chính thức.

Hỗ trợ công tác tuyên truyền

AI có thể gợi ý cách trình bày, tạo phụ đề, chuyển văn bản thành giọng nói, thiết kế hình ảnh minh họa, xây dựng video ngắn hoặc chuyển những nội dung pháp luật nhiều thuật ngữ thành hình thức dễ tiếp cận hơn.

Giá trị của AI trong trường hợp này là hỗ trợ cán bộ thể hiện nội dung nhanh và đa dạng hơn. Tính chính xác của thông tin, định hướng tuyên truyền và trách nhiệm đối với sản phẩm được đăng tải vẫn thuộc về cán bộ biên tập và người có thẩm quyền phê duyệt.

Hỗ trợ xử lý công việc hành chính

AI có thể hỗ trợ chuyển giọng nói thành văn bản, phân loại văn bản đến, lập danh sách nhiệm vụ, nhắc thời hạn và tạo báo cáo thống kê từ dữ liệu đã được phép sử dụng.

Những công việc này có thể giảm thao tác lặp lại, nhưng cán bộ phải kiểm tra người nhận, thời hạn, nội dung và mức độ bảo mật trước khi ban hành hoặc chia sẻ.

Hỗ trợ đào tạo, nghiên cứu

AI có thể giúp xây dựng câu hỏi tình huống, hệ thống hóa kiến thức, gợi mở chủ đề nghiên cứu và mô phỏng một số tình huống phục vụ học tập. Tháng 4/2026, Học viện Cảnh sát nhân dân tổ chức các khóa tập huấn về ứng dụng AI cho hơn 5.000 học viên, đồng thời lưu ý nguy cơ phụ thuộc công nghệ, suy giảm tư duy phản biện, vi phạm đạo đức học thuật và để lộ thông tin nếu sử dụng không đúng cách.

AI có thể trả lời rất trôi chảy nhưng vẫn sai

Một trong những nguy cơ lớn nhất khi sử dụng AI là người dùng dễ tin vào cách diễn đạt tự tin, mạch lạc của công cụ.

AI có thể đưa ra một điều luật không tồn tại, nhầm thời điểm có hiệu lực, ghép nội dung của nhiều văn bản khác nhau hoặc tạo thêm những chi tiết không có trong tài liệu nguồn. Hiện tượng này thường được gọi là “ảo giác AI”.

Ví dụ, khi được hỏi về một thủ tục hành chính, AI có thể cung cấp mức phí cũ hoặc danh mục giấy tờ đã được cắt giảm. Khi tóm tắt một vụ việc, công cụ có thể tự suy diễn nguyên nhân, mối quan hệ giữa các cá nhân hoặc diễn biến chưa được xác minh.

Sai sót trong một nội dung thông thường đã có thể gây hiểu nhầm. Trong công tác Công an, sai sót còn có thể ảnh hưởng đến danh dự, quyền lợi của cá nhân, tổ chức; làm lệch hướng đánh giá hoặc dẫn đến việc áp dụng không đúng quy định.

Vì vậy, nội dung do AI tạo ra phải được coi là kết quả hỗ trợ ban đầu, không phải kết luận cuối cùng.

Không được dùng AI làm căn cứ duy nhất để kết luận về con người

AI có thể nhận diện những điểm tương đồng, bất thường hoặc xu hướng trong dữ liệu. Nhưng kết quả đó phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu đầu vào, cách thiết kế mô hình và bối cảnh sử dụng.

Nếu dữ liệu thiếu, sai hoặc có thiên lệch, kết quả do AI đưa ra cũng có thể thiếu chính xác. Hệ thống có thể nhận nhầm khuôn mặt, phân loại sai hình ảnh, hiểu sai ngôn ngữ địa phương hoặc đánh giá một hành vi là bất thường trong khi thực tế có nguyên nhân hợp pháp.

Trong hoạt động quản lý nhà nước, điều tra, xác minh và xử lý vi phạm, cảnh báo hoặc nhận định do AI tạo ra không được coi là căn cứ duy nhất để kết luận một người có hành vi vi phạm pháp luật.

Mọi quyết định liên quan đến tiếp nhận hay từ chối hồ sơ, xử phạt, áp dụng biện pháp quản lý hoặc giải quyết một vụ việc phải do người có thẩm quyền xem xét trên cơ sở quy định pháp luật, tài liệu và chứng cứ được thu thập hợp pháp.

AI có thể gợi ý điều cần kiểm tra; cán bộ phải xác minh. AI có thể phát hiện dấu hiệu; cán bộ phải đánh giá trong bối cảnh cụ thể. AI có thể đưa ra phương án; người có thẩm quyền phải lựa chọn, quyết định và chịu trách nhiệm.

Tuyệt đối không đưa dữ liệu công tác lên công cụ AI không được phép

Nhiều công cụ AI phổ biến hoạt động trên hạ tầng của doanh nghiệp bên ngoài. Nội dung người dùng nhập vào có thể được truyền đến máy chủ, lưu trữ hoặc xử lý theo chính sách của nhà cung cấp.

Vì vậy, cán bộ không được tùy tiện sao chép tài liệu công tác vào các công cụ AI công cộng. Những thông tin cần đặc biệt bảo vệ gồm:

- Bí mật nhà nước và tài liệu có độ mật;

- Kế hoạch, phương án, biện pháp công tác chưa công khai;

- Thông tin vụ án, vụ việc đang xác minh hoặc điều tra;

- Dữ liệu về bị hại, người tố giác, người làm chứng và người có liên quan;

- Dữ liệu căn cước, sinh trắc học, tài khoản và thông tin liên lạc cá nhân;

- Mật khẩu, mã truy cập, cấu hình hệ thống và thông tin an toàn mạng;

- Tài liệu nội bộ chưa được phép công bố.

Việc xóa tên nhưng vẫn giữ nguyên địa chỉ, số điện thoại, đặc điểm vụ việc hoặc các dữ kiện đặc thù chưa chắc đã bảo đảm ẩn danh, bởi thông tin có thể được kết hợp để nhận diện lại một cá nhân.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đặt ra yêu cầu bảo vệ dữ liệu trong suốt quá trình thu thập, xử lý và sử dụng.

Luật Bảo vệ bí mật nhà nước năm 2025 cũng bổ sung trách nhiệm của cơ quan, tổ chức khi triển khai AI và nghiêm cấm sử dụng AI, công nghệ mới để xâm phạm bí mật nhà nước.

Deepfake – khi hình ảnh và giọng nói không còn là bằng chứng để tin ngay

AI tạo sinh có thể tạo ra khuôn mặt, giọng nói và video gần giống người thật. Công nghệ này có thể được sử dụng tích cực để tạo nhân vật minh họa, thuyết minh hoặc sản phẩm truyền thông. Nhưng cũng có thể bị lợi dụng để giả mạo lãnh đạo, cán bộ Công an, người thân hoặc người nổi tiếng.

Một cuộc gọi video có khuôn mặt quen thuộc chưa chắc là cuộc gọi thật. Một đoạn ghi âm giống giọng nói của người thân chưa đủ để xác định chính người đó đang yêu cầu chuyển tiền. Một video có hình ảnh cán bộ mặc trang phục Công an cũng không đồng nghĩa nội dung trong video là thông báo chính thức.

Luật Trí tuệ nhân tạo nghiêm cấm việc sử dụng yếu tố giả mạo để cố ý lừa dối, thao túng nhận thức, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của con người hoặc gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội. Luật cũng đặt ra yêu cầu minh bạch, nhận diện tương tác với AI và gắn nhãn đối với nội dung do AI tạo ra trong những trường hợp phải công khai.

Khi nhận được yêu cầu khẩn cấp qua cuộc gọi hoặc video có dấu hiệu bất thường, người dân cần dừng thao tác, liên hệ lại bằng số điện thoại đã biết từ trước hoặc xác minh trực tiếp với cơ quan, tổ chức liên quan. Không chuyển tiền chỉ dựa trên hình ảnh hoặc giọng nói xuất hiện trên màn hình.

Sản phẩm tuyên truyền bằng AI phải trung thực và có kiểm duyệt

Trong công tác tuyên truyền, AI giúp tạo hình ảnh và video nhanh hơn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về tính trung thực.

Không nên sử dụng hình ảnh do AI tạo ra khiến người xem hiểu nhầm đó là hình ảnh thật của một vụ án, hiện trường hoặc cán bộ cụ thể. Nếu hình ảnh chỉ có tính chất minh họa, cần trình bày phù hợp để người xem có thể nhận biết.

Không được tạo lời phát biểu giả của lãnh đạo, ghép khuôn mặt người thật vào tình huống chưa từng xảy ra hoặc dùng giọng nói mô phỏng để ban hành thông báo. Việc sản xuất nội dung sinh động không thể đánh đổi bằng nguy cơ làm sai lệch sự thật.

Mọi sản phẩm tuyên truyền có sự hỗ trợ của AI cần được cán bộ kiểm tra tối thiểu về:

- Căn cứ pháp lý và tính chính xác của nội dung;

- Chính tả, số liệu, tên cơ quan và địa danh;

- Quyền sử dụng hình ảnh, âm thanh và tài liệu;

- Khả năng gây hiểu nhầm giữa hình ảnh minh họa và sự kiện có thật;

- Việc xuất hiện dữ liệu cá nhân hoặc thông tin chưa được công bố;

- Sự phù hợp với đối tượng và mục đích tuyên truyền.

Trách nhiệm không thể chuyển cho một câu lệnh hoặc phần mềm

Khi một văn bản có nội dung sai, không thể giải thích rằng “do AI viết”. Khi một hình ảnh xâm phạm quyền riêng tư được đăng tải, không thể cho rằng “phần mềm tự tạo”. Khi một quyết định gây ảnh hưởng đến người dân, người có thẩm quyền không thể chuyển trách nhiệm cho hệ thống.

Cán bộ trực tiếp sử dụng AI phải chịu trách nhiệm kiểm tra đầu vào và đầu ra. Người biên tập chịu trách nhiệm về nội dung trình duyệt. Người có thẩm quyền phê duyệt chịu trách nhiệm về quyết định ban hành. Đơn vị triển khai phải quy định rõ công cụ nào được phép sử dụng, dữ liệu nào được nhập, ai được truy cập và cách xử lý khi xảy ra sự cố.

Đối với hệ thống AI có mức độ rủi ro cao hoặc ảnh hưởng lớn đến xã hội, Luật Trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu đánh giá tác động, kiểm soát rủi ro, minh bạch và bảo đảm khả năng can thiệp của con người.

Mức độ kiểm soát phải tương xứng với hậu quả có thể phát sinh. Một công cụ gợi ý bố cục tờ rơi tuyên truyền không thể được quản lý giống một hệ thống hỗ trợ đánh giá thông tin liên quan đến quyền của công dân.

Sáu câu hỏi cần đặt ra trước khi sử dụng kết quả của AI

Trước khi dùng một nội dung do AI tạo ra vào công việc, cán bộ cần tự kiểm tra:

Một là, công việc này có được phép sử dụng AI không?

Không phải nhiệm vụ nào cũng phù hợp. Các nội dung liên quan bí mật nhà nước, dữ liệu nghiệp vụ hoặc thông tin nhạy cảm chỉ được xử lý trên hệ thống đáp ứng yêu cầu và được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

Hai là, dữ liệu đưa vào có được phép sử dụng không?

Nếu chưa xác định rõ mức độ bảo mật, quyền khai thác và mục đích xử lý, không nên đưa dữ liệu vào công cụ.

Ba là, AI lấy thông tin từ đâu?

Kết quả không có nguồn hoặc không thể kiểm chứng chỉ nên được coi là gợi ý. Quy định pháp luật phải được đối chiếu với văn bản chính thức.

Bốn là, kết quả có dấu hiệu sai lệch hoặc thiên lệch không?

Cần kiểm tra tên người, địa danh, số liệu, mốc thời gian và xem công cụ có bỏ sót bối cảnh quan trọng hay không.

Năm là, ai là người kiểm tra và phê duyệt?

Phải xác định rõ cá nhân chịu trách nhiệm trước khi nội dung được sử dụng, công bố hoặc trở thành một phần của quyết định.

Sáu là, người tiếp nhận có biết mình đang tương tác với AI không?

Đối với chatbot, nhân vật ảo và nội dung tổng hợp, cần thực hiện yêu cầu minh bạch, gắn nhãn hoặc thông báo theo quy định; đồng thời tạo kênh để người dân được trao đổi với cán bộ khi cần thiết.

Cách làm bước đầu tại Công an tỉnh Tây Ninh

Trên địa bàn tỉnh, AI đang được nghiên cứu, ứng dụng trước hết trong những công việc hỗ trợ tuyên truyền và phổ biến pháp luật.

Tại Công an xã Cần Đước, AI được sử dụng để hỗ trợ nghiên cứu văn bản, biên tập tin, bài, thiết kế pano, xây dựng kịch bản và sản xuất video ngắn giới thiệu dịch vụ công trực tuyến, VNeID và Đề án 06.

Các sản phẩm sau khi hoàn thiện được đăng tải trên những kênh thông tin của đơn vị. Trong tháng 6/2026, hai cuộc thi trực tuyến tìm hiểu pháp luật do Công an xã tổ chức đã thu hút hơn 2.000 lượt người tham gia. Dù sử dụng công nghệ mới, bài học được đơn vị xác định rõ là AI chỉ hỗ trợ phương thức thể hiện; trách nhiệm và sự kiểm duyệt của cán bộ vẫn là yếu tố quyết định.

Cùng với khuyến khích sáng tạo, Công an tỉnh Tây Ninh đang đẩy mạnh bồi dưỡng năng lực số cho cán bộ, chiến sĩ. Năm 2026, Công an tỉnh dự kiến tổ chức năm lớp cho 3.532 cán bộ không giữ chức vụ; trước đó đã tổ chức ba lớp cho khoảng 1.300 lãnh đạo, chỉ huy. Nội dung gồm quản lý, khai thác dữ liệu, an toàn thông tin và sử dụng nội dung số trong hoạt động công tác.

Đây là nền tảng cần thiết bởi sử dụng được một công cụ AI không đồng nghĩa đã có năng lực ứng dụng AI an toàn. Năng lực thực chất còn bao gồm khả năng kiểm chứng, bảo vệ dữ liệu, nhận diện rủi ro và biết dừng sử dụng khi công nghệ vượt ngoài phạm vi cho phép.

Người dân cần lưu ý khi tương tác với hệ thống AI

Khi sử dụng chatbot hoặc trợ lý ảo của cơ quan, tổ chức, người dân không nên cung cấp mật khẩu, mã OTP, thông tin ngân hàng hoặc tài liệu cá nhân vượt quá yêu cầu của thủ tục.

Nếu nội dung trả lời có ảnh hưởng đến quyền lợi của mình, người dân nên kiểm tra lại trên cổng thông tin chính thức hoặc đề nghị cán bộ có thẩm quyền giải thích. Chatbot có thể hướng dẫn, nhưng thông báo điện tử hợp lệ, văn bản của cơ quan có thẩm quyền và kết quả giải quyết thủ tục mới là căn cứ chính thức.

Khi thấy hình ảnh, video hoặc giọng nói có dấu hiệu do AI tạo ra, cần kiểm tra nguồn đăng tải và đối chiếu với kênh chính thức trước khi chia sẻ. Việc chuyển tiếp một nội dung giả mạo có thể vô tình làm thông tin sai sự thật lan rộng và gây ảnh hưởng đến cá nhân, tổ chức có liên quan.

AI có thể giúp con người xử lý công việc nhanh hơn và mở rộng khả năng phục vụ, nhưng không thể thay thế bản lĩnh, tư duy phản biện, trách nhiệm công vụ và sự cân nhắc đầy đủ bối cảnh của người cán bộ. Hiệu quả ứng dụng AI trong công tác Công an phải được đánh giá bằng độ chính xác, thời gian được tiết kiệm và chất lượng phục vụ được nâng lên, đồng thời không làm suy giảm yêu cầu pháp luật, an toàn dữ liệu và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân./.

Minh Long