Những điểm mới của Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú mà người dân cần biết

Ngày 10/12/2025, Quốc Hội khóa XV đã thông qua Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú, bắt đầu có hiệu lực kể từ ngày 01/7/2026. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm thể chế hóa quan điểm của Đảng về công tác tạm giữ, tạm giam, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời giải quyết những vướng mắc, bất cập trong thực tiễn và đáp ứng yêu cầu công tác thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú trong tình hình mới, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả thi hành các biện pháp ngăn chặn, đồng thời đảm bảo quyền con người, quyền công dân trọng hoạt động tư pháp.

Ảnh minh họa.

So với Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015, Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú năm 2025 có một số điểm mới cần chú ý như sau:

Một là: thay đổi tên gọi của Luật và mở rộng phạm vi điều chỉnh.

Về tên gọi: Luật năm 2015, là Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam, Luật năm 2025 bổ sung thêm cụm từ “và cấm đi khỏi nơi cư trú” để có tên gọi đầy đủ của Luật là Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú.

Về phạm vi điều chỉnh: bổ sung thêm biện pháp ngăn chặn, cấm đi khỏi nơi cư trú vào phạm vi điều chỉnh. Quy định rõ về cả ba biện pháp: tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú. Đồng thời Luật dành riêng Chương VII (từ Điều 38 đến Điều 44) để quy định cụ thể biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú, gồm bốn nhóm nội dung:

- Trình tự thi hành Lệnh cấm: Quy định cụ thể trình tự gửi và thi hành Lệnh cấm đi khỏi nơi cư trú.

- Phân công nhiệm vụ: xác định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban nhân dân cấp xã, Công an cấp xã và đơn vị quân đội nơi người bị cấm đi khỏi nơi cư trú sinh sống.

- Quyền và nghĩa vụ của người bị áp dụng: bao gồm nghĩa vụ trình diện, chấp hành cam kết và xin phép khi cần vắng mặt vì lý do chính đáng.

- Xử lý vi phạm: Quy định các biện pháp xử lý khi người bị cấm đi khỏi nơi cư trú vi phạm nghĩa vụ.

Hai là: quy định đảm bảo tính hoàn thiện về chế độ, chính sách thăm gặp của người bị tạm giữ, người bị tạm giam tại Điều 22; bổ sung quy định giải quyết trường hợp con của người bị tạm giữ, người bị tạm giam theo mẹ vào cơ sở giam giữ chết tại Điều 26.

Điều 22 của Luật quy định theo hướng mở rộng đối tượng thăm gặp bằng việc thay đổi thuật ngữ “thân nhân” bằng “người thân thích”, việc thăm gặp của người bị tạm giữ, người bị tạm giam không chỉ dành cho “người thân thích”, người bào chữa, tiếp xúc lãnh sự mà mở rộng thêm việc “tiếp xúc tổ chức nhân đạo”. Đây là một nội dung có ý nghĩa thiết thực góp phần đảm bảo quyền con người trong điều kiện bị hạn chế tự do. Đặc biệt, tại khoản 6, Điều 22 Luật còn quy định rõ các trường hợp không giải quyết tiếp xúc lãnh sự, tiếp xúc với tổ chức nhân đạo.

Ba là: bổ sung một số quy định về chuyển giao người bị bắt theo quyết định truy nã cho cơ quan đã ra quyết định truy nã; khi có quyết định dẫn độ của cơ quan có thẩm quyền; quy định về điều chuyển người bị tạm giữ, người bị tạm giam; trích xuất phục vụ công tác giam giữ, tham gia thực hiện giao dịch dân sự.

Bốn là: sửa đổi, bổ sung các quy định về quản lý người bị tạm giữ, người bị tạm giam đã hoàn thiện toàn diện các quy định từ khâu tiếp nhận, phân loại và quản lý.

Điều 14 quy định rõ trách nhiệm của cơ sở giam giữ trong việc tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ, khám sức khỏe, lập hồ sơ quản lý. Việc quy định thời hạn và trình tự thực hiện các công việc giúp cho việc đảm bảo tính minh bạch, chính xác ngay từ khâu đầu tiên, hạn chế sai sót và khiếu nại phát sinh. Tại Điều 16 đã bổ sung thêm quy định “Việc giam giữ chung người dưới 18 tuổi với người từ đủ 18 tuổi trở lên chỉ trong trường hợp để đảm bảo an toàn cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam là người dưới 18 tuổi” nhằm đảm bảo lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên theo đúng chuẩn mực của luật pháp Quốc tế. Đồng thời, để bảo vệ nhóm yếu thế, điểm a khoản 4 Điều 16 đã bổ sung chủ thể sau có thể được bố trí giam giữ chung buồng riêng gồm “trường hợp vì lý do giới tính khác” bên cạnh nhóm chủ thể “người đồng tính, người chuyển giới”. Đặc biệt, tại điểm b khoản 2 Điều 14, Luật bổ sung thêm quyền của cơ sở giam giữ thu thập sinh trắc học gồm mống mắt, ADN, giọng nói đối với người bị tạm giữ, người bị tạm giam trong trường hợp chưa có thông tin trên cơ sở dữ liệu căn cước công dân. Tạo cơ sở pháp lý cho việc hiện đại hóa công tác quản lý, xác định chính xác thân nhân.

Năm là: kiện toàn tổ chức bộ máy Cơ quan quản lý, thi hành tạm giữ, tạm giam cho phù hợp với chính quyền địa phương hai cấp.

Hệ thống cơ quan quản lý được tổ chức theo hướng tinh gọn, không tổ chức cơ quan quản lý thi hành tạm giữ, tạm giam ở cấp huyện; tăng cường phân cấp, phân quyền; bảo đảm phù hợp với yêu cầu cải cách bộ máy. Bổ sung Bộ Tư lệnh vùng Cảnh sát biển là cơ quan quản lý tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú trong Quân đội nhân dân. Xác định Buồng tạm giữ của Cảnh sát biển, Buồng tạm giữ của Công an đặc khu là Cơ quan thi hành tạm giữ, tạm giam. Bổ sung Ủy ban nhân dân cấp xã, Công an cấp xã, đơn vị quân đội là đơn vị được giao một số nhiệm vụ thi hành biện pháp ngăn chặn cấm đi khỏi nơi cư trú.

Việc triển khai có hiệu quả Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú có ý nghĩa rất quan trọng trong bảo đảm hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, đúng pháp luật; nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm; đồng thời thể hiện rõ chính sách nhân văn, tinh thần thượng tôn pháp luật của Đảng và nhà nước ta. Mỗi người dân cần chủ động tìm hiểu các quy định mới của Luật, hiểu đúng và thực hiện đầy đủ đúng pháp luật. Đây không chỉ là các bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bản thân mà còn góp phần xây dựng một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển.

Văn Đông