Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi): Hoàn thiện công cụ pháp lý đáp ứng yêu cầu phòng, chống tội phạm trong tình hình mới

Bộ Công an đang chủ trì xây dựng dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) nhằm tiếp tục hoàn thiện chính sách hình sự, khắc phục những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn và đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới. Dự thảo đề xuất nhiều nội dung quan trọng, gắn với bảo vệ quyền con người, quyền công dân, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và sự phát triển bền vững của đất nước.

Yêu cầu khách quan từ thực tiễn

Bộ luật Hình sự là đạo luật quan trọng của Nhà nước, quy định về tội phạm, trách nhiệm hình sự và hình phạt; đồng thời là cơ sở pháp lý trực tiếp để bảo vệ chế độ, chủ quyền quốc gia, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Qua thực tiễn thi hành, bên cạnh những kết quả tích cực, một số quy định đã bộc lộ hạn chế hoặc chưa theo kịp sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ, kinh tế số và các phương thức, thủ đoạn phạm tội mới. Tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia, xâm phạm dữ liệu cá nhân, tội phạm trên không gian mạng, ma túy, môi trường và các hành vi lợi dụng công nghệ ngày càng diễn biến phức tạp, đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện pháp luật hình sự.

Trên cơ sở đó, dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) được xây dựng theo hướng kế thừa những quy định còn phù hợp; sửa đổi các nội dung còn bất cập; bổ sung quy định đối với những vấn đề mới phát sinh; bảo đảm tính đồng bộ, minh bạch, khả thi và phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Bám sát chủ trương của Đảng, lấy con người và sự phát triển làm trung tâm

Dự thảo được xây dựng nhằm thể chế hóa các chủ trương lớn về cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế. Trong đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 66-NQ/TW và Nghị quyết số 68-NQ/TW đặt ra yêu cầu vừa nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm, vừa tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực, không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, hành chính, dân sự.

Tinh thần xuyên suốt là tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân; kết hợp chặt chẽ giữa nghiêm trị với khoan hồng; phân định rõ tội phạm với vi phạm hành chính, kỷ luật; xử lý nghiêm tội phạm đặc biệt nguy hiểm, có tổ chức, xuyên quốc gia nhưng đồng thời mở rộng chính sách hướng thiện, tạo điều kiện để người phạm tội khắc phục hậu quả, tái hòa nhập cộng đồng.

Lãnh đạo Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Tây Ninh đóng góp các nội dung điều chỉnh trong dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) tại hội nghị tuyên truyền, lấy ý kiến đối với các dự án luật do Bộ Công an chủ trì soạn thảo trình tại kỳ họp không thường lệ Quốc hội khóa XVI năm 2026 do Công an tỉnh Tây Ninh tổ chức.

Nhiều đề xuất mới, sát với đời sống và yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm

Một trong những điểm đáng chú ý là dự thảo bổ sung điều luật giải thích một số thuật ngữ quan trọng như hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội, người phạm tội, người bị kết án, pháp nhân thương mại phạm tội và cách xác định tội danh nặng hơn, nhẹ hơn. Việc làm rõ khái niệm góp phần thống nhất nhận thức và áp dụng pháp luật.

Dự thảo đề xuất bổ sung khái niệm “nhóm tội phạm có tổ chức” và tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức. Đây là cơ sở để chủ động phòng ngừa, phát hiện và xử lý những đường dây, băng nhóm có cơ cấu, phân công, phối hợp chặt chẽ, hoạt động trong thời gian nhất định nhằm thực hiện tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.

Trước yêu cầu bảo vệ thông tin của người dân trong môi trường số, dự thảo bổ sung tội xâm phạm dữ liệu cá nhân và tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đồng thời, các biện pháp tư pháp cũng được đề xuất mở rộng theo hướng có thể tịch thu, tiêu hủy dữ liệu số trái phép; buộc dừng hoạt động tên miền, địa chỉ IP; thu hồi khóa mật mã. Những quy định này hướng tới xử lý hiệu quả hơn hậu quả của tội phạm trên không gian mạng, ngăn chặn việc tiếp tục phát tán hoặc khai thác dữ liệu trái phép.

Dự thảo cũng cập nhật nhiều thủ đoạn mới của tội phạm công nghệ cao, như sử dụng trí tuệ nhân tạo hoặc công nghệ khác để giả mạo giọng nói, hình ảnh, sinh trắc học, thông tin xác thực nhằm chiếm đoạt tài sản; lợi dụng tài khoản số, ví điện tử, dữ liệu định danh điện tử; sử dụng công cụ trộn tài sản số, ví tài sản số không lưu ký hoặc giao thức tài chính phi tập trung để rửa tiền. Việc nhận diện cụ thể các hành vi này góp phần khắc phục khoảng trống pháp lý và nâng cao khả năng bảo vệ tài sản của người dân, doanh nghiệp trong môi trường số.

Đối với tội phạm ma túy, dự thảo tiếp tục hoàn thiện các quy định hiện hành và đề xuất bổ sung tội sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp luật định. Nội dung này thể hiện yêu cầu quản lý chặt chẽ người sử dụng trái phép chất ma túy, ngăn ngừa tái sử dụng, góp phần kéo giảm “nguồn cầu” và hạn chế nguy cơ phát sinh các loại tội phạm, vi phạm pháp luật khác.

Trong lĩnh vực bảo vệ môi trường và tài nguyên, dự thảo bổ sung các quy định xử lý hành vi vi phạm về chất thải rắn sinh hoạt, chất thải rắn thông thường, chất thải y tế, xả nước thải gây ô nhiễm môi trường và khai thác thủy sản trái phép. Qua đó, nâng cao trách nhiệm của cá nhân, tổ chức trong bảo vệ môi trường, nguồn lợi thủy sản và thực hiện cam kết quốc tế về phát triển bền vững.

Dự thảo còn đề xuất bổ sung các tội phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; hoàn thiện các quy định về chống rửa tiền, tài trợ khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia và trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Đây là những nội dung có ý nghĩa đối với bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm an toàn xã hội và tăng cường hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm.

Nghiêm minh nhưng nhân văn, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp

Cùng với yêu cầu xử lý nghiêm hành vi nguy hiểm cho xã hội, dự thảo tiếp tục thể hiện chính sách hình sự nhân đạo, phân hóa trách nhiệm và đề cao việc khắc phục hậu quả. Nguyên tắc khoan hồng được làm rõ hơn đối với người tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo, tích cực hợp tác, tự nguyện sửa chữa, khắc phục hậu quả hoặc bồi thường thiệt hại.

Dự thảo mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro phát sinh trong hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, công nghệ hoặc thử nghiệm có kiểm soát mô hình kinh doanh mới, với điều kiện chủ thể đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa. Quy định này góp phần bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, đồng thời vẫn bảo đảm trách nhiệm đối với hành vi tùy tiện, vi phạm quy trình gây thiệt hại.

Về hình phạt, dự thảo tiếp tục thể hiện xu hướng giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền và cải tạo không giam giữ đối với trường hợp phù hợp; đồng thời nâng mức xử lý đối với một số hành vi xâm hại sức khỏe, nhân phẩm con người, an toàn thực phẩm, môi trường và trật tự quản lý kinh tế. Đáng chú ý, dự thảo đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 06 tội danh, thu hẹp còn 04 tội danh có hình phạt tử hình, phù hợp với định hướng chỉ áp dụng hình phạt đặc biệt này đối với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng nhất.

Bên cạnh đó, dự thảo đề xuất quy định về thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, phòng, chống tội phạm; theo đó, người trong lực lượng vũ trang nhân dân đã thực hiện đầy đủ quy định của pháp luật nhưng vẫn gây thiệt hại thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Nội dung này nhằm tạo cơ sở pháp lý để cán bộ thực thi nhiệm vụ đúng pháp luật, chủ động, quyết liệt, đồng thời không làm giảm yêu cầu tuân thủ quy trình và kiểm soát quyền lực.

Chủ động tìm hiểu, tích cực đóng góp ý kiến

Việc xây dựng Bộ luật Hình sự (sửa đổi) có tác động trực tiếp đến nhiều mặt của đời sống xã hội. Mỗi ý kiến đóng góp có trách nhiệm từ cơ quan, tổ chức, chuyên gia, cán bộ và Nhân dân là nguồn thông tin quan trọng để cơ quan chủ trì tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo, bảo đảm các quy định vừa nghiêm minh, chặt chẽ, vừa khả thi và phù hợp thực tiễn.

Cán bộ, đảng viên và Nhân dân cần chủ động tìm hiểu nội dung dự thảo từ các nguồn thông tin chính thống; nhận diện đúng những đề xuất mới; không chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng hoặc xuyên tạc chính sách hình sự. Khi tham gia góp ý, cần tập trung vào tính cần thiết, tính hợp hiến, hợp pháp, sự thống nhất của hệ thống pháp luật, khả năng áp dụng và tác động đối với quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) hiện đang trong quá trình xây dựng, lấy ý kiến và hoàn thiện. Các nội dung nêu trên là đề xuất chính sách, chưa phải quy định pháp luật đã có hiệu lực. Việc theo dõi, nghiên cứu và tham gia góp ý đầy đủ, khách quan sẽ góp phần xây dựng Bộ luật Hình sự đồng bộ, hiện đại, khả thi, thực sự trở thành công cụ pháp lý sắc bén trong bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ Nhân dân và giữ vững trật tự, an toàn xã hội.

Đại tá Nguyễn Quốc Toàn - Phó Giám đốc Công an tỉnh Tây Ninh ghi nhận và đánh giá cao những ý kiến đóng góp tâm huyết, trách nhiệm của các đại biểu tại hội nghị tuyên truyền, lấy ý kiến đối với các dự án luật do Bộ Công an chủ trì soạn thảo trình tại kỳ họp không thường lệ Quốc hội khóa XVI năm 2026 do Công an tỉnh Tây Ninh tổ chức.

Tại Hội nghị tuyên truyền, lấy ý kiến đối với các dự án luật do Bộ Công an chủ trì soạn thảo trình tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI năm 2026 được Công an tỉnh Tây Ninh tổ chức vào ngày 23/7/2026, đại diện các cơ quan tư pháp của tỉnh, lãnh đạo các sở, ngành, cùng đại diện lãnh đạo các phòng nghiệp vụ Công an tỉnh đã đóng góp nhiều ý kiến, tập trung vào việc chuẩn hóa câu từ, điều chỉnh các quy định kỹ thuật lập pháp nhằm bảo đảm tính khả thi khi áp dụng tại cơ sở. Những ý kiến đóng góp sẽ được Công an tỉnh tổng hợp, báo cáo Bộ Công an để nghiên cứu, tiếp thu, hoàn thiện hồ sơ các dự án luật trình Quốc hội xem xét, quyết định tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI năm 2026./.

Yến Trinh