Mua bán người thời công nghệ số: Nạn nhân không bị bắt cóc, mà bị lừa đi

Trong nhận thức thông thường, nhiều người vẫn cho rằng mua bán người là hành vi bắt cóc, cưỡng ép, dùng vũ lực để đưa nạn nhân đi khỏi nơi cư trú. Tuy nhiên, trong thời đại công nghệ số, phương thức hoạt động của tội phạm mua bán người đã có nhiều thay đổi. Nạn nhân không phải lúc nào cũng bị bắt đi ngay từ đầu. Nhiều trường hợp, họ tự rời khỏi nhà, tự lên xe, tự qua biên giới hoặc tự đến nơi làm việc theo lời mời gọi hấp dẫn trên mạng xã hội. Chỉ đến khi giấy tờ tùy thân bị thu giữ, điện thoại bị kiểm soát, bị ép lao động, bị đánh đập, bị đòi tiền chuộc hoặc bị buộc tham gia lừa đảo trực tuyến, họ mới nhận ra mình đã rơi vào đường dây mua bán người.

Đây là điểm đáng lo ngại của tội phạm mua bán người trong giai đoạn hiện nay: hành vi phạm tội thường bắt đầu bằng một lời hứa, một tin nhắn, một bài đăng tuyển dụng, một cuộc làm quen qua mạng, chứ không nhất thiết bắt đầu bằng bạo lực.

Từ lời mời “việc nhẹ, lương cao” đến chiếc bẫy nơi xứ người

Không gian mạng tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận thông tin việc làm, học tập, giao lưu, kết nối. Tuy nhiên, đây cũng là môi trường để các đối tượng xấu ẩn danh, giả mạo, lôi kéo nạn nhân. Chỉ cần vài phút lướt Facebook, TikTok, Zalo, Telegram hoặc các hội nhóm tìm việc, người dùng có thể bắt gặp những lời quảng cáo như: “việc nhẹ, lương cao”, “không cần kinh nghiệm”, “bao ăn ở”, “lương 30 - 50 triệu đồng/tháng”, “đi làm ngay”, “qua nước ngoài làm văn phòng”, “không biết tiếng vẫn làm được”.

Đối tượng thường đánh vào tâm lý cần việc làm, muốn có thu nhập nhanh, muốn phụ giúp gia đình hoặc muốn đổi đời của một bộ phận người dân, nhất là thanh thiếu niên, lao động tự do, người đang thất nghiệp, người thiếu thông tin về xuất khẩu lao động hợp pháp. Ban đầu, chúng tạo cảm giác tin tưởng bằng cách nhắn tin thân thiện, gọi video, gửi hình ảnh nơi làm việc sang trọng, đưa ra hợp đồng sơ sài hoặc giả mạo, thậm chí sẵn sàng ứng trước tiền xe, tiền ăn, tiền làm giấy tờ để nạn nhân tin rằng đây là cơ hội thật.

Khi nạn nhân đồng ý, các đối tượng tiếp tục hướng dẫn di chuyển qua nhiều chặng, hạn chế cho gia đình biết thông tin, yêu cầu không hỏi nhiều, không chia sẻ vị trí, hoặc hứa “có người lo hết”. Một số trường hợp bị đưa đi bằng đường tiểu ngạch, không qua các kênh xuất cảnh hợp pháp. Khi đến nơi, nạn nhân bị thu giữ hộ chiếu, căn cước công dân, điện thoại; bị buộc ký nợ, bị ép làm việc trong các cơ sở cờ bạc, casino, công ty trá hình hoặc “trung tâm lừa đảo” trực tuyến. Người muốn về phải nộp tiền chuộc, tiền phạt hợp đồng hoặc tiếp tục bị bán sang nơi khác.

Vì sao “tự đi” vẫn có thể trở thành nạn nhân mua bán người?

Một sai lầm thường gặp là cho rằng nếu nạn nhân tự nguyện đi theo lời rủ rê thì không phải là mua bán người. Trên thực tế, trong nhiều vụ việc, sự “tự nguyện” ban đầu được hình thành từ thông tin gian dối. Nạn nhân tin rằng mình đi làm việc hợp pháp, có thu nhập tốt, có điều kiện ổn định. Nhưng sự thật bị che giấu là họ sẽ bị kiểm soát, bóc lột, cưỡng bức lao động, cưỡng ép thực hiện hành vi vi phạm pháp luật hoặc bị xem như một món hàng có thể mua đi bán lại.

Điểm cốt lõi cần nhận diện là: nạn nhân bị lừa dối về công việc, thu nhập, địa điểm, điều kiện làm việc; sau đó bị khống chế, tước quyền tự do đi lại, bị đe dọa, bị bóc lột hoặc bị ép làm việc trái ý muốn. Trong bối cảnh đó, việc ban đầu nạn nhân đồng ý đi không làm mất đi bản chất nguy hiểm của hành vi phạm tội.

Đối với tội phạm mua bán người hiện nay, chiếc “bẫy” có thể không phải là một chiếc xe bắt cóc giữa đường, mà là một đường link tuyển dụng, một tài khoản mạng xã hội giả, một lời giới thiệu từ người quen mới quen trên mạng, một cuộc trò chuyện được dàn dựng kỹ lưỡng. Nạn nhân bị dẫn dắt từng bước, từ tin tưởng đến phụ thuộc, từ phụ thuộc đến bị khống chế.

Những dấu hiệu cảnh báo người dân cần đặc biệt lưu ý

Người dân cần cảnh giác khi gặp các lời mời làm việc có những dấu hiệu bất thường sau:

Thứ nhất, công việc được quảng cáo có thu nhập cao bất thường nhưng không yêu cầu trình độ, kinh nghiệm, ngoại ngữ hoặc giấy tờ rõ ràng.

Thứ hai, người tuyển dụng chỉ liên hệ qua tài khoản mạng xã hội, không có địa chỉ công ty cụ thể, không cung cấp được giấy phép hoạt động, không có hợp đồng lao động hợp pháp.

Thứ ba, đối tượng hối thúc đi ngay, yêu cầu giữ bí mật với gia đình, không cho hỏi kỹ về nơi làm việc, người quản lý, điều kiện ăn ở, thời gian làm việc.

Thứ tư, có yêu cầu chuyển tiền đặt cọc, phí hồ sơ, phí giữ chỗ, phí xuất cảnh, phí làm giấy tờ hoặc yêu cầu giao hộ chiếu, căn cước công dân, tài khoản ngân hàng cá nhân.

Thứ năm, lời mời làm việc gắn với việc xuất cảnh qua đường không chính thức, đi theo “người dẫn đường”, “bao trọn gói”, “không cần làm thủ tục”.

Thứ sáu, người làm quen qua mạng nhanh chóng bày tỏ tình cảm, hứa hẹn kết hôn, đi du lịch, đi làm chung ở nước ngoài, nhưng né tránh gặp mặt trực tiếp hoặc không cho xác minh nhân thân rõ ràng.

Chỉ cần xuất hiện một trong các dấu hiệu trên, người dân cần dừng lại để kiểm tra. Nếu xuất hiện nhiều dấu hiệu cùng lúc, cần coi đó là nguy cơ cao.

Không gian mạng không có nghĩa là vô hình trước pháp luật

Các đối tượng phạm tội thường lợi dụng tài khoản ảo, sim rác, nhóm kín, ứng dụng nhắn tin mã hóa hoặc máy chủ ở nước ngoài để che giấu danh tính. Tuy nhiên, mọi hành vi lừa đảo, môi giới, tổ chức đưa người xuất cảnh trái phép, cưỡng bức lao động, mua bán người hoặc tiếp tay cho mua bán người đều có thể bị phát hiện, điều tra và xử lý theo quy định của pháp luật.

Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024 đã xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phòng ngừa, phát hiện, xử lý hành vi mua bán người; đồng thời đặt yêu cầu bảo vệ, hỗ trợ nạn nhân và người đang trong quá trình xác định là nạn nhân. Đối với người dân, việc kịp thời tố giác, cung cấp thông tin, lưu giữ chứng cứ ban đầu có ý nghĩa rất quan trọng trong ngăn chặn hành vi phạm tội, giải cứu nạn nhân và xử lý đối tượng vi phạm.

Trong nhiều trường hợp, một tin báo sớm từ gia đình, bạn bè, hàng xóm, nhà trường, đoàn thể hoặc chính quyền cơ sở có thể giúp ngăn chặn việc một người bị đưa ra khỏi địa bàn, bị xuất cảnh trái phép hoặc bị bán sang một đường dây khác.

Người dân cần làm gì trước lời mời đi làm xa, đi làm ở nước ngoài?

Trước khi nhận lời đi làm xa hoặc làm việc ở nước ngoài, người dân cần thực hiện tối thiểu các bước kiểm tra sau:

Kiểm tra rõ tên doanh nghiệp, địa chỉ, người đại diện, giấy phép hoạt động và lĩnh vực tuyển dụng. Không tin vào những tài khoản chỉ có tên gọi chung chung, không có trụ sở, không có thông tin pháp lý.

Yêu cầu hợp đồng lao động, hợp đồng dịch vụ hoặc giấy tờ liên quan bằng văn bản. Nội dung phải thể hiện rõ công việc, địa điểm làm việc, mức lương, thời gian làm việc, chi phí, quyền và nghĩa vụ của các bên.

Trao đổi với gia đình, người thân, chính quyền địa phương hoặc cơ quan Công an nơi cư trú trước khi đi. Không tự ý di chuyển theo hướng dẫn của người lạ trên mạng.

Tuyệt đối không giao hộ chiếu, căn cước công dân, tài khoản ngân hàng, sim điện thoại, mã OTP cho người tuyển dụng hoặc môi giới không rõ lai lịch.

Không xuất cảnh trái phép, không đi qua đường tiểu ngạch, không tin lời hứa “có người lo hết”, “không cần giấy tờ”, “qua đó rồi làm thủ tục sau”.

Lưu lại toàn bộ tin nhắn, số điện thoại, tài khoản mạng xã hội, hình ảnh, giấy tờ, thông tin chuyển khoản nếu có dấu hiệu nghi ngờ. Đây là nguồn chứng cứ quan trọng phục vụ xác minh, xử lý.

Khi nghi ngờ đã rơi vào bẫy, cần báo ngay cho cơ quan chức năng

Khi phát hiện người thân có dấu hiệu bị dụ dỗ đi làm xa, đi nước ngoài không rõ ràng, mất liên lạc bất thường, bị yêu cầu chuyển tiền chuộc, bị giữ giấy tờ, bị đe dọa hoặc bị ép làm việc trái ý muốn, người dân cần nhanh chóng báo cho cơ quan Công an nơi gần nhất để được tiếp nhận, hướng dẫn, xác minh.

Người dân cũng có thể báo tin qua Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em và phòng, chống mua bán người 111; gọi 113 trong trường hợp khẩn cấp; hoặc sử dụng tính năng tố giác tội phạm trên ứng dụng VNeID. Khi báo tin, cần cung cấp càng cụ thể càng tốt các thông tin như họ tên người nghi bị dụ dỗ, thời gian rời khỏi nơi cư trú, tài khoản mạng xã hội đã liên hệ, số điện thoại, biển số xe, địa điểm hẹn, nội dung tin nhắn, hình ảnh, chứng từ chuyển tiền và những người có liên quan.

Mua bán người thời công nghệ số không còn là vấn đề xa lạ hay chỉ xảy ra ở nơi khác. Tội phạm có thể tiếp cận nạn nhân ngay trên chiếc điện thoại cá nhân, thông qua những lời mời tưởng như bình thường. Nhận diện đúng thủ đoạn, kiểm tra kỹ thông tin và báo tin kịp thời là cách thiết thực để mỗi người dân tự bảo vệ mình, bảo vệ gia đình và góp phần cùng lực lượng chức năng phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm mua bán người trên không gian mạng./.

Minh Long