Bảo vệ dữ liệu trẻ em — Trách nhiệm của cha mẹ và nhà trường

Con bạn 7 tuổi đã có điện thoại, tự vuốt TikTok, tự chat với "bạn mới" — bạn có biết dữ liệu của con đang bị thu thập thế nào không? Mỗi lần con bạn tải một ứng dụng học tập, mỗi lần con tham gia một trò chơi trực tuyến, mỗi lần con đăng ký một lớp học online là dữ liệu cá nhân của con đang được thu thập, lưu trữ và xử lý bởi ai đó. Và không phải ai trong số họ cũng có ý định tốt.

Theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 (Luật 91/2025/QH15), trẻ em được xác định là đối tượng cần bảo vệ đặc biệt. Điều 24 của Luật quy định nguyên tắc cao nhất: mọi hoạt động xử lý dữ liệu cá nhân của trẻ em phải "bảo vệ các quyền và vì lợi ích tốt nhất của trẻ em". Điều này có nghĩa là không doanh nghiệp nào được phép đặt lợi ích thương mại lên trên sự an toàn của con bạn. Một ứng dụng học tập không thể thu thập dữ liệu vị trí của trẻ chỉ vì muốn bán quảng cáo, nếu việc đó không thực sự mang lại lợi ích cho trẻ.

Vậy ai có quyền đồng ý cho việc xử lý dữ liệu của trẻ? Theo Điều 24 và Điều 26 Luật 91/2025, việc xử lý dữ liệu cá nhân của trẻ em phải có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp. Đây là yêu cầu bắt buộc, không có ngoại lệ. Đặc biệt, đối với trẻ từ đủ 7 tuổi trở lên, ngoài sự đồng ý của cha mẹ, còn phải có cả sự đồng ý của chính trẻ em đó trong một số trường hợp, đặc biệt là khi xử lý dữ liệu nhằm công bố hoặc tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư của trẻ. Nói cách khác, nếu một trường học muốn đăng ảnh học sinh lên Facebook, họ cần xin phép cả cha mẹ và học sinh (nếu con bạn đã trên 7 tuổi). Và lời xin phép đó phải được viết bằng ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu, không phải bằng thứ tiếng "luật sư" mà người lớn còn khó đọc. Những rủi ro đối với dữ liệu trẻ em trên không gian mạng là rất thực tế và đa dạng. Phổ biến nhất là các ứng dụng học tập (EdTech) thu thập dữ liệu trái phép. Nhiều ứng dụng "học tiếng Anh miễn phí" yêu cầu quyền truy cập danh bạ, camera, micrô và vị trí, những quyền hoàn toàn không liên quan đến việc học.

Dữ liệu thu thập được sau đó có thể bị bán cho bên thứ ba hoặc sử dụng để nhắn quảng cáo đến trẻ em. Vụ kiện PowerSchool tại Mỹ năm 2024 là một hồi chuông cảnh tỉnh. Dữ liệu của hàng triệu học sinh bị rò rỉ do lỗ hổng bảo mật, và các chuyên gia đã cảnh báo rằng các trường học và nền tảng EdTech tại Việt Nam cũng đang đối mặt với rủi ro tương tự. Bên cạnh các ứng dụng học tập, trò chơi trực tuyến cũng là một "mỏ vàng" cho những kẻ thu thập dữ liệu trái phép. Nhiều trò chơi miễn phí kiếm tiền bằng cách thu thập thông tin người chơi, và trẻ em là mục tiêu dễ dàng nhất vì các em chưa đủ nhận thức để cảnh giác.

Kẻ xấu có thể giả làm "bạn cùng chơi", dụ trẻ cung cấp thông tin cá nhân như tên thật, địa chỉ, trường học, thậm chí ảnh chụp. Không ít vụ lừa đảo trẻ em qua game đã được ghi nhận tại Việt Nam, với hậu quả từ mất tài khoản game cho đến bị tống tiền, đe dọa. Nghị định 13/2023/NĐ-CP đã có những quy định đầu tiên về bảo vệ dữ liệu trẻ em, và Luật 91/2025 đã nâng mức bảo vệ lên một tầm cao mới. Theo đó, hành vi thu thập, xử lý dữ liệu trẻ em trái phép sẽ bị xử phạt nghiêm khắc, với mức phạt có thể lên tới 3 tỷ đồng đối với tổ chức và 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân. Nếu hành vi gây hậu quả nghiêm trọng, còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Đây không phải là chuyện đùa và cũng không phải là thứ mà các doanh nghiệp có thể coi nhẹ.

Vậy cha mẹ cần làm gì để bảo vệ dữ liệu của con?

Phòng An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an tỉnh Tây Ninh khuyến nghị các bậc phụ huynh thực hiện những biện pháp sau đây.

Thứ nhất, hãy cài đặt các công cụ giám sát và kiểm soát của phụ huynh trên thiết bị của con. Cả Android và iOS đều có tính năng này, bạn có thể giới hạn thời gian sử dụng, chặn ứng dụng không phù hợp, và kiểm soát việc tải ứng dụng mới. Đừng đưa điện thoại cho con mà không thiết lập bất kỳ rào cản nào.

Thứ hai, dạy trẻ những kỹ năng an toàn mạng cơ bản. Hãy nói chuyện với con về việc không chia sẻ thông tin cá nhân với người lạ trên mạng, không bấm vào link lạ, không tải file từ người không quen biết. Dạy con rằng "bạn mới" trên mạng có thể không phải là bạn và nếu có ai đó yêu cầu con giữ bí mật, con cần nói với cha mẹ ngay lập tức.

Thứ ba, kiểm tra quyền của các ứng dụng mà con bạn sử dụng. Một ứng dụng học tiếng Anh không cần quyền truy cập danh bạ. Một trò chơi không cần quyền truy cập micrô. Hãy vào phần cài đặt quyền trên điện thoại và thu hồi tất cả quyền không cần thiết. Nếu một ứng dụng từ chối hoạt động khi không có những quyền đó, hãy xóa nó đi và tìm ứng dụng khác.

Thứ tư, luôn đọc kỹ các chính sách bảo mật và điều khoản đồng ý trước khi cho con sử dụng bất kỳ ứng dụng hay dịch vụ trực tuyến nào. Nếu chính sách bảo mật quá dài và phức tạp, đó là một dấu hiệu đáng ngờ. Một công ty thực sự tôn trọng dữ liệu của con bạn sẽ trình bày chính sách của họ một cách rõ ràng, dễ hiểu.

Bảo vệ dữ liệu của con là bảo vệ tương lai của con. Trong thời đại số, dữ liệu cá nhân của trẻ em không chỉ là thông tin, nó là nền tảng cho tương lai của các em. Một khi dữ liệu bị lộ, hậu quả có thể kéo dài nhiều năm: từ bị mạo danh, bị lừa đảo, cho đến bị xâm phạm quyền riêng tư khi trưởng thành. Đừng để con bạn trở thành nạn nhân tiếp theo của nạn thu thập dữ liệu trái phép. Hãy hành động ngay hôm nay, bắt đầu bằng việc kiểm tra điện thoại của con và dạy con những kỹ năng an toàn mạng đầu tiên. Nếu phát hiện hành vi vi phạm, hãy báo ngay cho cơ quan Công an để được hướng dẫn và xử lý.

Văn Hiếu